Sign up

Kuchengetedza basa resainzi sechinhu chakanaka cheveruzhinji pasi rose munguva yemakwikwi ezvematongerwo enyika

Muchirevo ichi, Dare reSainzi rePasirose rinoda kuchengetedzwa kwerusununguko rwesainzi, kushandira pamwe uye kugona munguva yekupatsanuka kwezvematongerwo enyika, vachiona sainzi sechinhu chakanaka cheveruzhinji pasi rose uye kodzero yakakosha.

Sainzi iri kuumbwa zvakanyanya nemakwikwi ezvematongerwo enyika, zvido zvevanhu uye kurwira mabhenefiti ehunyanzvi uye zviwanikwa. Izvi zviri kuderedza kugona kwesainzi kushandira nzanga nekugadzirisa matambudziko akafanana pasi rose, ukuwo ichisimbisa zvematongerwo enyika uye kuzviisa pasi pezvido zvehurongwa uye zvakakosha.

Sainzi inova dambudziko rezviitiko izvi uye isimba rinogona kuwedzera kusawirirana nekusawirirana. Makwikwi aripo pari zvino pamusoro pematekinoroji akakosha (kusanganisira makwikwi ezvombo zvehondo) anoratidza hunhu hwekushandiswa kweruzivo rwesainzi huviri. Mumamiriro ezvinhu aya, basa resainzi rinovimbwa naro sechinhu chakanaka pasi rose [1], chinhu chinobatsira munhu wese uye chinoramba chiripo pachena, chiri panjodzi yekuparadzwa zvakanyanya nemakwikwi ehurongwa uye kupatsanurwa kwezvematongerwo enyika.

Sezvo kupindira kwezvematongerwo enyika nepfungwa kuri kuwedzera kuumba zvirongwa zvekutsvaga nemhedzisiro, kushandiswa kwehumbowo hwesainzi mukugadzira mitemo kuri kuramba kuchikanganiswa. Kuwedzera kwezvematongerwo enyika nekupatsanurwa kwemasisitimu esainzi kuri kudzikamisa kushandira pamwe nekugovana data, ukuwo zvichiita kuti mukana wekuwana ruzivo rwesainzi urambe wakaenzana. Panguva imwe chete, kukoshesa zvido zvezvematongerwo enyika nezvematongerwo enyika kuri kukurudzira tsika dzekusaziva zvesainzi uye kukurumidzisa kupera kwesimba revaongorori rekuita tsvakurudzo vakasununguka uye, mune dzimwe nzvimbo, nehanya.[2]

Hapana hurongwa hwesainzi husingadzvinyiriri, kungave hwemukati kana hwekunze. Zvirambidzo pakuita uye kugoveranwa kwesainzi hazvisi zvemamiriro ezvinhu asina kusimba kana anokanganisa gakava asi zviri pachena munzvimbo dzese nematanho ese ehunyanzvi hwesainzi. Zviitiko zvitsva zvinoratidza kuti kupindira kwezvematongerwo enyika kuri kukanganisa masisitimu ekutsvagisa aimbofungidzirwa kuti akachengetedzwa kubva kudzvinyiriro dzakadaro. Zvirambidzo zviri kukura pamusoro perusununguko rwedzidzo pasi rose, zvinosanganisira kushaisa simba kuzvitonga kwemasangano, zvinoratidza kutyisidzira kwekuchinja kwekugona kwesainzi kutaura kunze kwemiganhu nemiganhu. Kusawirirana kwenguva refu kwakakanganisa zvivakwa zvekutsvagisa zvenyika uye kuri kubatsira mukurasikirwa kwenguva refu kwetarenda redu.[3] Kudzingwa kwevasayendisiti nekurasikirwa nebasa ravo ndeimwe yenjodzi huru inotarisana nehurongwa hwedu hwekutsvagisa hwepasi rose,[4] [5] [6] zvichiwedzerawo kuMadokero. Kuparara kwemasisitimu ekutsvagisa enyika, kunokonzerwa nekurwiswa zvakananga kwemasangano nevashandi, chombo chehondo. Kuenderera mberi, tinofanira, senharaunda yesainzi yakabatana pasi rose, kuvaka nzira dzinoshanda dzekudzivirira nekudzorera.[7]

Matambudziko makuru enzanga dzedu, akadai sekushanduka kwemamiriro ekunze, kuora kwezvakatipoteredza, njodzi dzehutano hwevanhu, kukanganiswa kwetekinoroji uye kusawirirana, zvichabatsirwa nehurongwa hwekuchengetedza hwakafanana. Mhinduro kumatambudziko aya epasi rose dzinoenderana neruzivo rwesainzi rwakazvimirira, rwakajeka uye rwunowanikwa pasi rose uye kunzwisisa kwakagovaniswa. Chiono chepasi rose chekutarisira nekugadzirisa matambudziko kupfuura miganhu yenyika nedunhu chakakosha, sezvo masisitimu esainzi akapatsanurwa kana akaganhurirwa asingakwanise kuzadzisa zvinodiwa izvi. Masayendisiti anofanira kushanda pamwe chete kuti azive, adzivirire uye atsigire kodzero yevanhu vese yekutora chikamu uye kubatsirwa nesainzi.[8]

Kodzero iyi inopa hurongwa hwakasimba uye hunoshanda hwekunzwisisa nekugadzirisa matambudziko ataurwa pamusoro apa nekusimbisa kodzero yepasi rose yekuwana nekupa ruzivo rwesainzi zvine mutoro pamwe nezvisungo zvinoitwa nenyika kuti zvigone kuita mamiriro akadaro. Inobatanidza bhizinesi resainzi nezvinangwa zvekuchengetedza, kuenzana uye kugara zvakanaka padanho renyika nerepasi rose. Nekusimbisa kuti zvivakwa zvesainzi (zvevagari) nevashandi zvinofanira, zvishoma, kubatwa sezvidziviriro kwete sezvinangwa zvepamutemo, inoziva kuti kudzorerwa kwesimba resainzi mushure mekurwiswa kwakakosha kuhutano hwenyika, hwedunhu nehwepasi rose uye kugadzikana kwehupfumi.

Chiito chakarongeka chinodiwa nekukurumidza kuchengetedza mamiriro ezvinhu ayo kodzero yekutora chikamu uye kubatsirwa nesainzi inogona kushandiswa zvizere uye ayo sainzi inogona kushanda senzvimbo yakanaka yeruzhinji pasi rose. Izvi zvinoreva:

  • kuti Nhengo dzeISC dzibatane nevezera radzo nehurumende kuti dzichengetedze rusununguko rwesainzi uye kutendeseka kubva mukukanganiswa kwezvematongerwo enyika, mafungiro uye kuchengetedzeka zvisina kukodzera[9];
  • kuti hurumende nevezvesainzi vematunhu nevemapato akawanda vanoshanda kuchengetedza kushandira pamwe kwenyika dzakasiyana-siyana uku vachigadzirisa matambudziko ekuchengetedza akakodzera nenzira yakaringana;
  • kuti kuchengetedza masayendisiti, ruzivo nezvivakwa zvekutsvagisa, kunyanya mumamiriro ematambudziko, kusawirirana kana kusagadzikana, kunokosheswa uchishandisa nzira dzakakodzera dzekugadzirira nekuvakazve[10].

Zvinhu izvi zvinokosheswa zvinosanganisira kuona kuti humbowo hwesainzi hwakabatanidzwa mukuita sarudzo dzemativi akawanda[11]. Munyika ine kudyidzana, umo sarudzo dzine migumisiro inodarika miganhu, kuchengetedza sainzi yakazvimirira, ine mutoro, yakavhurika uye inoshanda pamwe chete pasi rose kwakakosha pakushandisa hutongi zvine mutoro. Ruzivo rwesainzi rwakakosha pakusimudzira nekudzivirira mubatanidzwa wepasi rose harufanirwe kuderedzwa pasi pezvido zvenyika zvakamanikana.

Sainzi inopa kukosha kwayo kukuru, kusanganisira mukutonga kwepasi rose, painoshanda sebhizinesi rekubatsirana uye kuedza kwepasi rose; painogadzira ruzivo, hunyanzvi uye inobatsira kugadzirisa matambudziko epasi rose.[12] Panguva imwe chete, hurongwa hwesainzi hwepasi rose hunofanira kuchinjika kune chokwadi chemakwikwi ezvematongerwo enyika pasina kusiya misimboti yekuvhurika, kushandira pamwe uye kuzvimiririra kwesainzi.


References

[1] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Sayenzi seGlobal Public Good. 2021; uye Dare reSainzi rePasirose (ISC). Maonero Emazuva Ano Pamusoro Perusununguko Nemutoro MuSainzi. 2021. https://council.science/our-work/freedom-and-responsibility-in-science/

[2] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Nheyo dzeRusununguko uye Mutoro muSainzi. 2022. https://council.science/freedom-and-responsibility-in-science/

[3] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Kutsigira Masayendisiti ePalestine Ari Panjodzi Neasina Kugara Munzvimbo. 2024. https://council.science/news/supporting-at-risk-and-displaced-palestinian-scientists/

[4] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Ruzivo rweSainzi Ruri Kurasika Kuti Rusawirirane. Blog, 2021. https://www.bbc.com/storyworks/unlocking-science/the-scientific-knowledge-being-lost-to-conflict

[5] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Kutsigira Masayendisiti ePalestine Ari Panjodzi Neasina Kugara Munzvimbo. 2024. https://council.science/news/supporting-at-risk-and-displaced-palestinian-scientists/

[6] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Chirevo pamusoro peSudan. 2023. https://council.science/blog/statement-sudan/

[7] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Kudzivirira Sainzi Munguva Dzematambudziko: Tingarega Sei Kuzvibata Uye Tova Vanonyanya Kuita Zvinhu Nesimba? 2023. https://council.science/publications/protecting-science-in-times-of-crisis/

[8] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Kodzero yeKutora Chikamu uye Kubatsirwa neSainzi: Dudziro yeISC. 2024. https://council.science/our-work/right-to-science/

[9] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Nheyo dzeRusununguko uye Mutoro muSainzi. 2022.

[10] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Kuchengetedza Sainzi Munguva Yematambudziko. 2023; uye Dare reSainzi rePasirose (ISC). Sayenzi Munguva Dzenhamo zviwanikwa zvepurojekiti.

[11] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Sayenzi seGlobal Public Good. 2021. https://council.science/publications/science-as-a-global-public-good/
Dare reSainzi reNyika Dzepasi Pose (ISC). Zvirevo pamusoro pekubatana kwemasangano akawanda uye njodzi dzepasi rose.

[12] Dare reSainzi rePasi Pose (ISC). Kubatana Kwesainzi Pasi Pose: Kunokosha Asi Kusina KusimbaChirevo, Chikumi 2025. https://council.science/statements/international-scientific-collaboration-vital-yet-vulnerable/


Mufananidzo na Dhatabhesi reZviwanikwa on Unsplash.

Gara uchiziva nezvetsamba dzedu dzenhau