Inotungamirwa neDare reKanzuru yeRusununguko uye Basa muSainzi (CFRS), chinzvimbo ichi chinopindura kufarira kuri kukura pakati penhengo dzeISC mutsika dzekutsvagisa mari. Inotarisa pane imwe nzvimbo yakakosha iyo kufambira mberi kunoshanda uye kunokwanisika kune vese, kubva kune vaongorori vega kuenda kuhurumende: kuve nechokwadi chekuti tsvakiridzo inopihwa mari sei.
Sainzi inotsigirwa neakawanda masosi: hurumende, indasitiri, NGOs, uye philanthropies. Muhurongwa uhu hwakaoma, mari yakavanzika inogona kushandiswa kukanganisa zvakawanikwa nesainzi, kutsausa veruzhinji, uye kudzvinyirira humbowo. Kushandisa zvisizvo kwakadaro kunowedzera mashoko asiri iwo, kunokuvadza kuvimba nesayenzi, uye kunogona kukuvadza vanhu nenyika.
Chinzvimbo chitsva cheISC chinoda kujeka kuzere mumari yekutsvagisa senzira yakapfava, yekukurumidzira, uye inoshanda yekuzvidzivirira panjodzi idzi. Inoburitsawo pachena kuti kuchengetedza sainzi ibasa rekugoverana rakavakirwa mukodzero dzevanhu. Kana sainzi ikashandiswa, vanhu vanonyimwa kuwana ruzivo rwakavimbika, uye izvi zvinodzivirira kuita kunoshanda kwemunhu kodzero yekutora chikamu uye kubatsirwa nesainzi.
International Science Council chinzvimbo pakutsvaga mari yekutsvagisa pachena
Iyo nzira yesainzi inoenderana nekufumurwa, kukakavara uye kutsoropodza, kweakakosha pfungwa, humbowo, uye kusava nechokwadi uye inodzikisirwa kana maitiro aya akanganiswa kana kudzvinyirirwa. Mari nezvimwe zvinofarirwa nevanopa mari nevatsvaguri zvinogona kukonzeresa kukakavara kwekufarira uye kukanganisa kana kudzvinyirira maitiro ekutsvaga nemhedzisiro. Kuti tive nechokwadi chekushanda kwegakava resainzi uye kugadzira ruzivo, zvakakosha kuti mari yekutsvagisa ibudiswe pachena. Mari yekutsvagisa nebazi rakazvimirira, nehurumende, masangano asiri ehurumende uye philanthropies inogona kuziviswa nemhando yezvido zvine chekuita nehupfumi, zvematongerwo enyika kana pfungwa, izvo zvinogona kupa kukwidziridza kufarira mune imwe mhedzisiro yetsvagiridzo iri kupihwa mari. Kuvapo kwezvido zvakadaro hakudzivisiki. Huipi hunoda kugadziriswa nechinzvimbo ichi ndipo panotsvakwa nevanopa mari nevatsvaguri kupesvedzera, kukanganisa kana kushandura maitirwo etsvakiridzo nemhedzisiro mukushandira zvido zvakadaro.
Bhizinesi remazuva ano resainzi rinotsamira pamabviro akasiyana-siyana emari ari pakati pehurumende (semumadhipatimendi ehurumende nemasangano akasiyana-siyana), masangano akazvimirira (maindasitiri nevamwe vanoita purofiti) nemasangano akazvimirira (semu philanthropic sources uye NGOs). Yese inofambisa hunyanzvi uye inotsigira kufambira mberi kwakakosha kunovandudza nekuchengetedza hutano hwevanhu nepasi. Zvakadaro, tsvakiridzo yese yesainzi iri panjodzi yekunyengedzwa uye kusarura kunobata vanopa mari nevatsvaguri izvo zvinogona kukanganisa kurongeka nemhedzisiro yemagariro. Njodzi dzekunyengedza uye kurerekera kunodzikiswa apo mari dzinowanikwa uye hukama pakati pevanopa mari nevatsvaguri zvakavhurika kuongororwa neveruzhinji uye nenharaunda yesainzi.
Mune zvimwe zviitiko, vatsigiri vane simba mune zvemari vane zvishuwo zvehupfumi kana zvisiri zvehupfumi vanogona kutsigira zvine hungwaru zviito zvinokanganisa, kusamiririra, kukanganisa kubva kana neimwe nzira kukanganisa kubvumirana kwakanyatso kudzika kwesainzi kwekusimudzira kwezvido izvozvo. Nenzira iyi, mari yekutsvagisa inogona kushandiswa kukanganisa kuvimbika nemhedzisiro yesainzi uye kuparadzira nhema uye disinformation.[1]
Kune zvisizvo uye disinformation maitiro, dzimwe nguva anonzi "playbook", iyo inovimba nehukama pakati pevanopa mari nevatsvaguri husingaonekwi neruzhinji. Vanoshanda, muchidimbu, nekuti veruzhinji vanotenda kuti tsvakiridzo iri kutaurwa inogadzirwa pasina zvekutengeserana kana zvimwewo zvido zvakakosha. Mishandirapamwe yekurwisa sainzi inoitiswa neindasitiri yefodya, fossil, nemishonga yezvipembenene inyaya dzakati. zvinokanganisa hutano hwevanhu uye zvakatipoteredza Zvakare, kune anti-sainzi zviito nehurumende, kufambisira mberi zvirongwa zvakasiyana-siyana, sezviya zvinokanganisa utano uye kwezvakatipoteredza policy. Iyi mishandirapamwe yepasi rose inoenderera mberi, sezvinoita kuedza kudiki kwakawanda kuvanza humbowo hwesainzi pane dzakawanda zvesainzi pasi rese. Kushungurudzwa uye kushandiswa zvisizvo kwesainzi kunokanganisa kuvimba neveruzhinji musainzi uye kune mukana wekukuvadza veruzhinji zvakanyanya. Kutyisidzira uku kwakakura zvekuti World Economic Forum's 2025 Global Risks Report inonyora zvisizvo uye disinformation (zvakafara, uye kunze kwechikamu chesainzi) sengozi yepamusoro yenguva pfupi mukukura kwevanhu mumakore maviri anotevera - pamberi pezviitiko zvemamiriro ekunze zvakanyanya uye kurwisana kwepfuti - uye seimwe chete yengozi dzepamusoro 5 mumakore gumi anotevera ayo asina hukama nekuipa kwemamiriro ekunze.
Iwo ISC Nheyo dzeRusununguko uye Mutoro muSainzi simbisa basa rakagovaniswa muhurongwa hwesainzi hwepasi rose kuti ive nechokwadi chekuti tsvakiridzo yesainzi, data, uye zvakawanikwa hazvina kukanganiswa kunobva mumari uye kumwe kunetsana kwechido kunotungamira mukunyengedza tsvakiridzo yesainzi. Kubvumira sainzi kuti ishandiswe mukuparadzira mashoko enhema uye disinformation inomiririra kukundikana kwemisimboti iyi, iyo ine njodzi yenhema, inotsausa, uye inokuvadza zvakanyanya. Chaizvoizvo, izvi zvinokanganisa kumira uye basa re sainzi sechinhu chakanaka chenyika yose - ruzivo rusina kururama harugoni kuva chinhu chinobatsira. Sezvakasimbiswa muna 2024 zivisa kuUN Human Rights Council neSpecial Rapporteur mundima yekodzero dzetsika, kushandiswa kwehumbowo hwesainzi, data, uye kubvumirana mukusaziva uye mishandirapamwe ye disinformation zvinopawo kukanganisa kwakanyanya kodzero yekutora chikamu uye kubatsirwa nesainzi nokudzivisa voruzhinji kuwana mashoko akarurama esayenzi uye kuashandisa nenzira dzinobetsera.
Muna 2022 Secretary-General weUN akapa chirevo, Counting Disinformation, iyo inoda mari muhondo yekurwisa disinformation. Maturusi mazhinji aripo kuti abatsire kurwisa manyepo uye disinformation, asi imwe nzira yakapusa uye isina gakava iyo nharaunda yesainzi yakanyatsoiswa kuti igamuchire zvakanyanya uye nekukasira iri kusimbirira pachena kwese kwese mari yekutsvagisa, zvisinei nekwakabva. Kupa pachena mari, kunyangwe isiri mhinduro yakakwana, inhanho yekutanga iri nyore yekudzikisira uye yekubvisa zvombo zvinopesana nesainzi zvisizvo uye mishandirapamwe ye disinformation. Kujeka hakurevi kuderedzwa kwemari, uye masangano atove neruzivo rwese rwunodiwa paari. Naizvozvo, mutengo wekuita pachena unowanzo kuderera, nepo mibairo ichigona kunge yakakwira - kuwedzera kwesainzi kugona uye kuvimba nesainzi, izvo zvinobatsira nzanga.
Nharaunda yesainzi yepasi rose - pamatanho ese, kubva kuvanhu kuenda kumasangano nehurumende - ine basa rakajeka rekuchengetedza nekuwedzera kujeka kwese kwese kutsvagisa mari. Basa iri rave richinyanya kukurumidza kukurumidza sezvo kuderera kwemari yehurumende kwave kusundidzira mayunivhesiti nemamwe masangano ekutsvagisa, semuenzaniso, kutora nzira dzemabhizimusi, kusanganisira kuwana mari yebazi rakazvimirira. Kuchinja uku kunowanzoitika nekusatariswa kushoma kana kusave pachena.
ISC inobata kuti kujekeswa kwemari yekutsvagisa kwepasirese chikamu chakakosha chekuita basa resainzi uye mutsara wekutanga wekudzivirira kubva mukukanganisa kwekuvimbika kwekutsvagisa uye kupararira kwenhema uye disinformation. ISC inokurudzira kuti:
[1] ISC inotevera Nzwisiso yeUN yekukanganisa- uye disinformation, apo mashoko asiri iwo anoreva kupararira kusingatarisirwi kwemashoko asina kururama nepo mashoko asina kururama achiitirwa kunyengera.
Mufananidzo na micheile henderson on Unsplash