Sign up

Kuchengetedza nekusimudzira kudyidzana kwesainzi kwepasirese kwekuita kwemamiriro ekunze

Nharaunda yesainzi yepasi rose inokurudzira kuenderera mberi kwerutsigiro rwekutsvagisa kwesainzi uye kubatana kupindura kushanduka kwemamiriro ekunze, imwe yematambudziko akaomarara uye ari kumanikidza pasi rose enguva yedu.

Chirevo cheInternational Science Council (ISC) uye Affiliated Bodies* inodaidzira kutarisa kumamiriro ezvinhu akaoma aripo ekutsvaga kunoenderana nekushanduka kwemamiriro ekunze, kunoratidzwa nekuderedzwa kwemari uye kudiwa kwekukurumidzira kuchengetedza zvinobuda musainzi, kusimudzira kuvimbika kwesainzi uye kuvaka kuvimba nesainzi nemasangano esainzi kuburikidza nekubatanidza uye nzira dzekubatana.

ISC neMasangano Ayo Akabatana anozvipira kushanda nevakawanda vanosanganisa vanopa mari, hurumende, masangano epasi rose, nharaunda yesainzi yakakura, uye veruzhinji kuchengetedza nekusimudzira kudyidzana kwesainzi kwepasirese kwekutarisa mamiriro ekunze nekuita.

Statement

Kuchinja kwemamiriro ekunze kweanthropogenic nderimwe rematambudziko akaomarara uye anotsikirira akatarisana nevanhu. Iyo inoratidzirwa nekukanganisa kwakabatana, kusaenzana kwekusagadzikana, uye kudikanwa kwekuita kwakabatana padanho repasi rose, rinotsigirwa nemhinduro dzakanangana nekuzvidavirira kwenzvimbo, nhoroondo, magariro, hupfumi uye tsika dzakasiyana.1. Kudyidzana kwesainzi kwenyika dzese kwakakosha pakupindura kumatambudziko akaungana akadai. Inofambisa kuunganidzwa kwemari uye zviwanikwa zvevanhu, inosimudzira kugovana data, uye inosimudzira kufambira mberi kwesainzi kuburikidza nekubatanidzwa kwedata uye maonero kubva kwakasiyana mamiriro. The Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), semuenzaniso, yanga iri mufambisi akakosha wetsvakiridzo yekuchinja kwemamiriro ekunze, mutemo uye nhaurirano dzepasi rose. Kudyidzana kunosimbisa kubvumirana kwesainzi uye kunogadzira mamiriro ekugonesa kuendesa tekinoroji, kubatana kwezvematongerwo enyika uye sainzi diplomacy. Nharaunda yesainzi yepasi rose inokurudzira kuenderera mberi kwerutsigiro rwekutsvagisa kwesainzi uye kubatana kugadzirisa matambudziko enguva refu ayo anokanganisa hutano hwedu.   

Yakavimbika, yazvino sainzi yemamiriro ekunze inodiwa kuti itsigire nzira dzekugadzirisa uye kuderedza, kugonesa kuvandudza tekinoroji, kuzivisa kuronga kwenguva refu, uye kuendesa mabhenefiti akawanda ebudiriro inoenderera. Kudzikisira kugona uye nzira dzekuchengetedza data kuunganidzwa uye kugovana kunotyisidzira kugona kwedu kupindura kune mamiriro ekunze nhasi uye mune ramangwana. Semuyenzaniso, kudzikisira kucherechedzwa kwemamiriro ekunze kunoderedza zvakanyanya kugona kwedu kufanotaura mamiriro ekunze akashata uye kupa yambiro nekukurumidza. Pasina ruzivo rwakagovaniswa uye yambiro yekutanga, kuwedzera kuratidzwa uye kusagadzikana kune zviitiko zvakadaro kuchawedzera mutengo wekudzoreredza nekuvakazve. 

Mamiriro ezvinhu aripo iye zvino akaoma uye akaoma kunzwisisa akakonzera zvipingamupinyi zvakakura zvekutsvakurudza nekubatana kwemamiriro ekunze, pamwe nekushandura ruzivo rwesainzi kuva zviito zvekuderedza uye kugadzirisa. Tiri kuona kudzikiswa kwakanyanya kwemari yezvirongwa zvesainzi nebudiriro mumatunhu akati wandei epasi2. Kushomeka kwezvekushandisa kwakanyanya kunokonzerwa nekuchekwa uku, kunoisa njodzi dziripo kune network dzagara kwenguva refu uye masangano akashandira nharaunda yepasirese semapuratifomu ekuvandudza ruzivo uye anozivikanwa nerubatsiro rwakanaka pamatunhu enyika needunhu.  

Mamiriro ezvinhu aya anopa mukana wekufunga zvakare kuti sainzi ine chekuita nekushanduka kwemamiriro ekunze inopihwa sei, inoitiswa uye yakabatanidzwa mugwara. Basa rekuchengetedza mari yekutsvagisa mamiriro ekunze rinofanira kugovaniswa zvakaenzana sezvo mari iyi ichiunza mabhenefiti kunharaunda pasi rose.  

Pane zvakare kudikanwa kwekuchengetedza zvakabuda musainzi, kusanganisira data (senge data renhoroondo yekutariswa), uye kuona kuti zvakagadziridzwa nekugovaniswa zvakanyanya uye zvinosvikika, zviri pachena uye zvakazvimirira.  

Nechimbichimbi zvakaenzana kudiwa kwekusimudzira kuvimbika kwesainzi uye kukurudzira kuvimba neveruzhinji musainzi nemasangano ekutsvagisa. Mumamiriro ezvinhu epasirese aripo, apo ruzivo rwenhema, disinformation uye kududzira zvisizvo kwedata zvave kunetsekana kukuru, zvakakosha kupfuura nakare kose kuti nharaunda dzesainzi dziratidze kukosha kwekutsvagisa uye kukurudzira kuvhurika kweruzivo nezve maitiro uye kutaurirana kwekutsvagisa.3. Zvimiro zvakasimba uye zviwanikwa zvinochengetedza pachena uye zvinounza kuvimbana munharaunda zvakakosha kune izvi.  

Sainzi inogona kubatsira kune zvine musoro magariro, hupfumi, uye zvakatipoteredza4. Nepo tichiziva chokwadi chenguva pfupi-nepakati-yenguva-yenguva-yehupfumi uye zvematongerwo enyika metrics, kuedza kwesainzi kunofanirwa kugoneswa kubatsira kwenguva refu nzanga zvakanaka uye kushanda mukugadzirisa matambudziko makuru epasirese. Kugadzirisa dambudziko remamiriro ekunze kunodawo kuzvipira kuona kuti sainzi yakavhurika, inosanganisirwa, uye inogona kuita, uye kuti kudyidzana kwakasimba kwepasirese nekudyidzana nenharaunda kunosimbiswa. 

Sangano reInternational Science Council (ISC) rinosanganisira masangano akabatana rinokurudzira vanopa mari, hurumende, masangano epasi rose, nharaunda yesainzi, uye veruzhinji kuti vatore matanho akasimba kuchengetedza nekusimudzira kudyidzana kwesainzi kwepasirese kwekutarisa mamiriro ekunze nekuita. Isu tinocherekedza kuvimba nezviwanikwa izvo hurumende nemasangano anopa mari zvakadyara kusvika parizvino mukuvandudza ruzivo.  

Nepfungwa yekugovana mutoro uye takatarisana nekuchinja kwemamiriro epasirese, kunzwisisa kuti nhaurirano uye tsvakiridzo yakakosha zvakakosha kuti tibudirire, tinozvipira kune zvinotevera zviito: 

  • Kuvaka kugona mukati me sainzi community kuita zvinosanganisirwa, zvakagadziridzwa maitiro nevagadziri vemitemo, vanopa mari, uye veruzhinji; kuvaka kudyidzana kuri nani pakati pezvakasikwa uye zvemagariro sainzi nevanhu; kushanda kugadzira mameseji akajeka uye anowanikwa pane humbowo hune chekuita nekushanduka kwezvakatipoteredza pasi rose nezvazvinoreva; kuve nechokwadi chekuti marekodhi edata akavimbika aripo kuti agadzirise, kuchengetedza uye kugovera data remhando yepamusoro; uye kutsigira shanduko yeongororo yeongororo uye masisitimu ekuburitsa kuti vaone zvirinani uye kukurudzira basa rakakosha mune zvemagariro uye nesainzi. 
  • Kushanda nehuwandu hwe funders, kusanganisira veruzhinji, vakazvimirira uye philanthropic vanopa mari yesainzi uye budiriro kuti ive nechokwadi chenguva refu, pachena, uye yakagadzikana mari yesainzi yemamiriro ekunze mukushandira zvakanaka veruzhinji, uku ichisimbisa kudiwa kwezvivakwa uye mari inotsigira pachena, kuita zviri nani munharaunda uye kutaurirana kwehunyanzvi, pasina izvo sainzi yemamiriro ekunze inoramba iri panjodzi kune zvese zvisirizvo uye kusaita.  
  • Kutsigira policy-makers mukubatanidza tsvakiridzo kugwara reveruzhinji padanho renzvimbo, redunhu nerenyika uye nekukurudzira kudyidzana kwenyika dzese kupindura kushanduka kwemamiriro ekunze.   
  • Kushanda na multilateral system kuchengetedza nekusimudzira basa resainzi, tekinoroji, uye hunyanzvi senzira dzekusimudzira budiriro, kugonesa kugovana kwakaenzana kweruzivo rwesainzi uye kukurudzira kudyara mune zvesainzi diplomacy kushandisa kubatana kwesainzi kune zvakanaka pasi rose uye kubatsira murunyararo, chengetedzo, uye kugara zvakanaka. 
  • Kudyidzana ne ruzhinji rwevanhu kutsigira pamwe chete kudyara kwesainzi nekushandira pamwe kwesainzi, uye kuita kuti zvive pachena, zvinosvikirika, zvinoenderana, zvinovimbika uye ruzivo rwakanangana nemamiriro ekunze emamiriro ekunze uye matambudziko ane chekuita nekugadzikana. 

Kuchengetedza nekusimudzira kudyidzana kwesainzi kwepasi rese hakusi sarudzo; chinhu chinodiwa nokukurumidza. Kudyidzana kunofambidzana nekuvandudza uye kugovera ruzivo rwesainzi nenzira yakazaruka, inosanganisirwa uye inogoneka. Kupfuura nakare kose, tinoda sainzi yemamiriro ekunze akasiyana uye inodyidzana kuti ipindure dambudziko remamiriro ekunze nenzira yakazara uye yakavakirwa muumbowo, ichipa mabhenefiti kunharaunda, nyika nepasi uye nekugara zvakanaka kwevose.  


The Affiliated Bodies zvirongwa zvesainzi zvakabatana uye zvirongwa zvinotsigirwa neISC nemamwe masangano epasi rese uye ehurumende. Vanotevera vakatsigira chirevo ichi:


udza mashoko

Megha Sud

Megha Sud

Mukuru Sainzi Mukuru

International Science Council

Megha Sud

Gara uchiziva nezvetsamba dzedu dzenhau

Image: Purofesa Ed Hawkins (Yunivhesiti yeKuverenga), CC BY 4.0