Sign up

Mhedzisiro yedata neAI pakugadzirwa kwesainzi

Maonero emutemo pamusoro pekuti data reFAIR nekutonga kweAI zvinogona sei kuchengetedza kugadzirwa kwesainzi kwakavimbika.

Authors:

Mufananidzo wemusoro weBarend Mons

Barend Mons, Purofesa Achiri Kushanda weYunivhesiti yeLeiden, Nhengo yeBhodhi reGO FAIR foundation uye Mutungamiriri weLIFES, Leiden Initiative for FAIR and Equitable science

Mufananidzo wemusoro waArie Baak

Arie Baak, Nhengo yeBhodhi reLIFES Association for FAIR and Equitable science

Mufananidzo wemusoro waKoen Jonkers

Koen Jonkers, European Commission, Joint Research Centre (JRC), Brussels, Belgium

Unyanzvi hwekugadzira huri kuchinja maitiro esainzi, kutaurirwa uye kusimbiswa. Hune vimbiso yechokwadi, huchigonesa kuzivikanwa kwemapatani pachiyero chisina munhu anogona kuenzana nemuongorori, huchikurumidzisa mashandiro ebasa uye huchivhura nzira itsva dzekuwana ruzivo. Asi AI inokurumidzawo, haina zvikanganiso uye isingasaruri, nepo sainzi ichitora nguva uye ichinyatsoongorora. Kusawirirana pakati pezvinhu zviviri izvi kuri kutokonzera kusashanda zvakanaka: kuwanda kwezvinyorwa zvakagadzirwa neAI nedata, ongororo yevezera yakaora, zvakawanikwa zvisina kurongeka uye kuvimba kwakaderera muzvinyorwa zvesainzi. Unyanzvi hunodiwa nevasayendisiti vemangwana huri kuchinja zvakanyanya uye mutemo wesainzi hauna kuramba uchifambirana. Kugadzirisa musiyano uyu kuri kukurumidza.

AI iri kuchinja mashandiro anoita sainzi

Sainzi yachinja kubva pakuva nenzvimbo isina data rakawanda kuenda kunzvimbo ine data rakawanda nekukurumidza kukuru. Apo vaongorori vaimbogadzira data shoma uye vaitaura zvakawanikwa kuburikidza nezvinyorwa zvinoverengwa nevanhu, ikozvino vanoshanda munguva yekugadzirwa kwedata re exponential. Rakawanda racho rine mativi makuru, rinoparadzirwa uye rinongoshandiswa nemichina chete. Zvisinei, maitiro aya haaratidzike mukushandiswazve kwedata chaiko. Kuti zvichinje izvozvo, data pacharo rinofanira kubatwa sechigadzirwa chesainzi chekirasi yepamusoro, kwete chimwe chinhu chinobva muzvinyorwa.

Michina inobudirira pakutsvaga mapatani mumadata makuru uye akaomarara. Asi michina haina muenzaniso wepfungwa wechokwadi chinoenderana nevanhu. Mugumisiro wacho unenge uri wehuwandu husina muganho hwemapatani, mazhinji ari enhema, mamwe achitsausa. Dambudziko guru rechizvarwa chinotevera chemasayendisiti richave rekufamba nemusango uyu wemapatani: kusiyanisa chiratidzo chine zvachinoreva kubva kune ruzha rwehuwandu. Kutarisira kwevanhu hakusi kwekusarudza; kunodiwa muchimiro.

Vagadziri vemitemo vanofanirawo kuziva kuti AI musainzi inodarika Large Language Models, iyo parizvino inonyanya kutaura nezvevanhu. Nzvimbo yakakura inosanganisira kudzidza kwemuchina kwekugadzira fungidziro, mashandiro ekuedza otomatiki uye kufunga kwakavakirwa pagirafu yeruzivo, chimwe nechimwe chine njodzi dzakasiyana nemikana inoda mhinduro dzakagadzirwa nehutungamiriri.

Hunhu hwedata uye zvivakwa ndizvo zvinokanganisa

Hunhu hweAI inoburitswa musainzi hunoenderana zvakananga nehunhu hwedata chiyamuro. Ruzivo rwechokwadi (Runowanikwa, Runowanikwa, Runoshanda pamwe uye Runogona Kushandiswazve, uye rwunonyanya kunzwisiswa seFully AI Ready) ndicho chinhu chikuru chinodiwa kuti sainzi inotungamirirwa neAI ive neruzivo. Pasina iyo, maAI models anodzidziswa nezvezvinhu zvisina kucheneswa, zvisina kurongwa, zvingangove zvakatsamira, kana kuti zvakagadzirwa, zvichigadzira zvisizvo zvinogona kutyisidzira hupenyu mumamiriro ezvinhu ekurapa uye zvinokanganisa kuvimba nesainzi. Kunyanya apo kushandiswazve kweruzivo rwunowanikwa zviri nyore kunowanzoitwa nevanhu vasiri vesainzi vakaita semakambani eLLM aripo iye zvino.

Zvakakoshawo kushandisa mamodheru eFAIR conceptual kudzikamisa AI ZviitoNekupa marongero akarongeka emazwi, uko pfungwa yega yega inotsanangurwa zvakanaka, kuti inobatanidzwa sei uye chii chinoonekwa semhedzisiro inoshanda, mamodheru aya anoderedza zvakanyanya njodzi yekuona zvinhu zvisipo uye anobatsira kuona kuti zvakawanikwa neAI zvinoramba zvichitsanangurwa, zvichitsanangurwa uye zvichisimbiswa nevanhu.

Dambudziko rekuvimbika mukuburitswa kwesainzi rinowedzera njodzi idzi. Masisitimu eAI anogona kugadzira zvinyorwa, data uye ongororo zvinoita sekunge zvinogoneka nekukasika. Mumwe musangano weAI unotungamira wakagamuchira zvinyorwa zvinopfuura 20,000 muna 2025 chete. Mhinduro (masayendisiti achishandisa AI kuongorora mapepa akagadzirwa neAI) ine njodzi yekugadzira closed noise feedback loop umo masisitimu asina kunaka anoongororana pasina cheki yekunze ine musoro. Ruzivo rweFAIR rwakaburitswa panzvimbo, uko kwakabva ruzivo, ndeimwe yezvishandiso zvakasimba zviripo kurwisa maitiro aya.

Chinonyanya kukosha pane zvese izvi kukundikana kwezvirongwa zvekukurudzira. Vaongorori vachiri kupiwa mibairo yakawanda nekuda kwekuverengwa kwezvinyorwa uye mwero wezvinyorwa, chiyero chakagadzirirwa nguva isina data rakawanda. Kuburitsa data reFAIR remhando yepamusoro hakuzivikanwi nehunyanzvi uye hakuna mari inovimbiswa. Izvi zvinofanirwa kuchinja.

Mikana yekutonga yakanyanya

Mamiriro ekutonga kwedata mune zvesainzi ari mudambudziko. Makumi emakore ekuvimba nenhamba diki yevanopa data guru, pamwe chete nezvishandiso zvepamutemo zvakaita seUS Cloud Act, zvakagadzira dambudziko rekutonga kwedata iro rave dambudziko guru, kunyanya tichifunga nezvekusagadzikana kwemitemo yeUS munguva pfupi yapfuura uye mhedzisiro yaro pazvivakwa zvekutsvagisa zvakagovaniswa pasi rose. Zvizhinji zvezviwanikwa zvesainzi zvepasi rose zviri kunze kwekutonga kwemasangano nenharaunda dzakazvigadzira.

Mitemo yeFAIR, inowedzerwa neMitemo yeCARE (inotaura nezvekodzero nezvido zvevanhu verudzi rwechivanhu mukutonga kwedata), inopa hurongwa hwakabatana hwekutarisira zvine mutoro. Pamwe chete, inotsanangura mamiriro ezvinhu ayo data rinofanira kuvhurwa kana kuganhurirwa, kushandiswazve uye kutonga. Pfungwa yeInternet yeFAIR Data and Services (IFDS), umo data rinoramba riri kwarinobva uye rinoshanyirwa nemaalgorithms ane mvumo pane kukopwa uye kuiswa pakati, inopa mhinduro inoshanda yekugadzira. Mumuenzaniso uyu, mibvunzo yekuverenga inofamba kuenda kumanode edata akaparadzirwa; data harifambe kuenda kunzvimbo dzakachengeterwa data kunze kwekunge zvisingadzivisike.

Kutora chikamu zvakaenzana mune zvesainzi inotungamirirwa neAI kunodawo kuti zvivakwa izvi zvive nyore kuwana. Masangano nenharaunda dziri kuSouth Global hazvifanirwe kushandiswazve zvisina basa. Kune rumwe rutivi rwekubatana, indasitiri inoshandisa data zvakanyanya haifanirwe kuregererwa. Zvivakwa zveFAIR zvakagoverwa, zvakagadzirirwa kudzivirira kuvharirwa kwevatengesi uye kukundikana kamwe chete, ndiyo nzira iyo kutora chikamu kune chinangwa kunogoneka.

Zvinofanira kuitwa nevanoita mitemo

Mhinduro yemutemo yakabatana inoda chiito pamativi akati wandei:

  • Zvinoda mitemo yeFAIR data mukutsvagisa kunotsigirwa neveruzhinji. Masangano anobatsira anofanira kuita kuti kuburitswa kwedata reFAIR kuve chisungo chemibairo yerubatsiro, kwete kurudziro.
  • Mari yekuburitsa data uye FAIRification semari yerubatsiro inokodzera. Mari inodiwa kuti pave neruzivo rwemhando yepamusoro, runogona kushandiswa nemuchina inofanira kuonekwa uye kufukidzwa.
  • Shandisazve data rakagadzirwa kare uye mari yekutsigira zvivakwa kuti ikwane mukutsvaga rubatsiro rwemari.Mari inodiwa kuchengetedza nekupa ruzivo rwemhando yepamusoro, runogona kushandiswa nemuchina inofanira kuonekwa uye kufukidzwa.
  • Tsigirai mitemo yenharaunda kwete mhinduro dzinotungamirirwa nevatengesi. Zvivakwa zvakavhurika, zvinokwanisa kushandiswa zvakavakirwa pamitemo mishoma inodzivirira kuvharirwa mukati uye zvinoita kuti pave nenzvimbo yakaenzana.
  • Isa mari muruzivo rwesainzi. Pamusoro pevasayendisiti, vagari, vatori venhau nevanogadzira mitemo vanodawo kunzwisisa kugona kweAI uye miganhu yayo. Musiyano uripo pakati pemaonero everuzhinji uye chokwadi chehunyanzvi injodzi yekutonga.
  • Zvinodiwa zveAI zvinoshandiswa mukutsvagisa uye kujekesa. Chero sisitimu yeAI inobatsira mukuwana zvakawanikwa nesainzi zvakaburitswa inofanirwa kudikanwa kuti iburitse pachena ruzivo rwekudzidziswa, zvirambidzo zvemuenzaniso uye zvipingamupinyi.

Sainzi chinhu chakanaka pasi rose. Kuvimbika kwayo, kuenzana kwayo uye kuvhurika kwayo hazvigone kufungidzirwa; zvinoda sarudzo dzemitemo inoshanda. Hwindo rekuisa hutongi hwakanaka hweAI mukugadzirwa kwesainzi rakavhurika, asi harizorambi rakadaro nekusingaperi. Sarudzo dzakaitwa iye zvino nezve mwero wedata, zvivakwa, zvinokurudzira uye kutarisirwa ndizvo zvichasarudza kana AI ichikurumidzisa sainzi yakavimbika kana kuti ichiikanganisa nenzira yakarongwa.


Mufananidzo wakaitwa naGetty Images we Unsplash+

Blog iyi yakaitwa pamwe chete neInternational Science Council (ISC) neFrontiers Policy Labs, uye chikamu chebhuku iri ndeche 'Hutongi hutsva hwesainzi muzana remakore rechi21'' nhevedzano iyi inoshanda senzvimbo yekukurukurirana ine simba yehutungamiriri hwepfungwa pamusoro peramangwana rehutongi hwesainzi. Ichisiya zvidzidzo zvedzidzo zvakasimba, chirongwa ichi chinobatanidza manzwi anotungamira pasi rose kuti vape pfungwa dzakapinza, dzinomutsa asi dzakavakirwa pauchapupu, uye dzinotarisa mberi. Mukuita izvi, inoda kubatsira pakutsanangura modhi yehutongi yakasimba, inosanganisira vose, uye yakajeka yakagadzirira matambudziko emangwana.

Ona chinyorwa chekutanga pano.

Disclaimer
Ruzivo, mafungiro uye mazano anowanikwa mumablog edu evashanyi ndeevanhu vakapawo pfungwa dzavo uye hazvirevi hazvo kuti zvinoratidzwa netsika nezvitendero zveInternational Science Council.

Gara uchiziva nezvetsamba dzedu dzenhau