Sign up

Rusununguko rwesainzi uye mufambiro une mutoro wemasayendisiti

Mune ino blog nhevedzano, nhengo dzeISC's Komiti yeRusununguko uye Basa muSainzi vanogovana fungidziro yavo pamibvunzo yakatenderedza kuvimba nesainzi, kunyanya mumamiriro ekugadzira mitemo. Chikamu chekutanga chinosanganisira Karly Kehoe, uyo anoongorora maitiro ehutsika emasayendisiti uye masangano.

MunaGunyana 2024, International Science Council (ISC), yakabatana neEuropean Commission's Joint Research Center uye pamwe nerutsigiro kubva kuUS National Science Foundation, yakaunganidza musangano we "Vimba neSainzi yePolisi Nexus". Chiitiko ichi chakaunza pamwechete nyanzvi kuti dziongorore kuomarara kwekuvimba nesainzi mukati mekugadzira mitemo, uye kugadzirisa mubvunzo wepakati: kusvika papi nyaya dzekuvimba nesainzi dzepolicy dzinogona kupatsanurwa kubva kumibvunzo yakakura yekuvimba mumasangano egutsaruzhinji?

Muna Chivabvu 2025, vanobatana vakaburitsa chirevo chakabuda, Vimba neSainzi yePolisi Nexus. Inodonongodza matambudziko akakosha uye inopa mazano ekusimbisa kuvimbana pakati pevasayendisiti, vanogadzira mitemo, uye veruzhinji - kunyanya mumamiriro ezvinhu anoratidzwa nekuzvidza, disinformation, uye manyepo.

Nhengo dzeISC Komiti Yerusununguko uye Basa muSainzi (CFRS) zvino vanopa fungidziro yavo pamushumo munhevedzano yezvimedu zvekufunga. Basa ravo rekusimudzira misimboti inotsigira sainzi sea zvakanaka zvepasi rose - kusanganisira iyo kodzero dzevanhu kutora chikamu uye kubatsirwa nesainzi - inofambirana zvakanyanya nemadingindira akaongororwa panguva yewekishopu. Mipiro yavo inounza humwe nuance uye maonero kubva kune akasiyana dzidziso uye matunhu.


NezvomunyoriS. Karly Kehoe, Fellow weRoyal Society yeCanada, Purofesa weNhoroondo neCanada Research Chair muAtlantic Canada Communities paSaint Mary's University.

Masangano eDemocratic - ayo anogonesa kufambira mberi kwesainzi (zvinoreva kuburitswa kwezivo nekunyatsotsvagisa) - ari kukanganiswa netsika inokura yekusaziva uye kusaziva. Ongororo ichangoburwa yeOECD (2024) yakawana kuti 44% yevagari mumuenzaniso wekudzidza wenyika makumi matatu vane "kuvimba kwakaderera kana kusavimba nehurumende yenyika". Dambudziko nderekuti kunyangwe isu tichiziva kuti "inoshanda zvakanaka" sainzi zano masisitimu anotungamira kune yakasimba "kuita zvematongerwo enyika ecosystem," kuvimba mukutsvagisa kuri kudzikirawo. Izvi zvinopa mubvunzo: chii chingaitwa nevatsvakurudzi kudzosera maitiro aya?

Chekutanga, tinofanirwa kuziva kuti rusununguko rwedzidzo haruna kuitirwa kuchengetedza maonero pamusoro pemisoro yatisina hunyanzvi hwekutsvagisa. Asi, inoitirwa kuchengetedza muongorori anotaura nezve izvo zvavanoziva nekuda kwe chaiyeiye tsvakurudzo dzavanoita. Kuchengetedza kutendeseka kwekutsvaga uye maitiro ekutsvaga zvakakosha. Kuvimbika uye remangwana renyika yedu yesainzi zvivakwa zvinotsamira patiri sevatsvagiri kuti vajekese nezvatinoziva nekuda kwekutsvagisa kwedu uye zvatisingazive.

Chechipiri, tinofanira kuvaka mamwe maitiro ekutsvagisa anosanganisirwa ayo anokoka veruzhinji kutora chikamu. Veruzhinji vanonzwa kure nekutsvagisa nekuti ivo ndivo kure nazvo uye muzviitiko zvizhinji zvakachengetwa kure nazvo. Tsvagiridzo inotiudza kuti kana sainzi iri kure, inovimbwa nayo zvishoma. Mayunivhesiti emuno ane mukana wekuvaka kuvimba nesainzi nekugadzira hukama hwakadzama uye hune chinangwa nenharaunda dzakavapoteredza. Kukoka veruzhinji kuti vatore chikamu mukubatanidzwa mukuitwa kwetsvagiridzo nekudzokorora, patinogona, maitiro edu ekutsvagisa kuitira kuti asanganisire manzwi matsva, maonero, uye mazano ane mukana wekuunza zvakakosha. Ichavaka hukama hwakasimba uye hwakavimbika pakati pekutsvagisa kwedzidzo uye veruzhinji uye kukura hupfumi hwedu nekuti "Nharaunda dzekuvimbana kwepamusoro uye hupfumi hunowanzo kuenderana nebudiriro".

Chechitatu, zvakakosha kuti isu, vatsvakurudzi, tionekwe sevatengesi vakatendeseka vanogovera ruzivo rwehumbowo nenzira yakarurama uye nekusava nehanya sezvinobvira. Zvino, isu tose tiri vanhu saka hunhu hwatinahwo hunoita basa mubasa ratinoita, asi basa redu sevatsvakurudzi rinoreva kuti tinofanira kutungamirirwa nehumbowo uye zvakawanikwa mutsvakurudzo.

Chekupedzisira, tinofanira kuyeuka kuti vashandi vehurumende havana rusununguko rwekusarudza kuti chii chinova mutemo nezvisina. Munharaunda dzegutsaruzhinji, iri ibasa rehurumende yakasarudzwa. Sevatsvakurudzi, tinofanira kushanda nehurongwa uhwu nekuita kuti tsvakurudzo yedu iwanike kuitira kuti avo vanopomerwa kuita mutemo vanogona kuita sarudzo dzakanaka uye dzine humbowo. Kana tikamira takasimba semabhuroka akatendeseka akaita basa rine musoro pamwe chete neavo vari kunze kweacademy, tichavaka patsva nekuwedzera kuvimba muchirongwa chekutsvagisa uye munharaunda yekutsvagisa. Aya ndiwo magadzirirwo atingaita dziviriro yakakosha kubva kune pseudo-sainzi uye dis- uye zvisizvo uye kusimbisa masangano edu edemokrasi.


Zvimwe kubva kuCFRS Trust muScience series View zvose

blog
03 December 2025 - 6 min kuverenga

Vimba nesainzi: Ethical mabasa esainzi nemayunivhesiti

Dzidza zvimwe Dzidza zvakawanda nezve Kuvimba nesainzi: Ethical mabasa esainzi nemayunivhesiti
blog
09 December 2025 - 6 min kuverenga

Chinodiwa nenyika izvozvi 'vamiriri vesainzi' uye 'vamiriri vesainzi'

Dzidza zvimwe Dzidza zvakawanda nezve Zvinodiwa nenyika iye zvino 'vamiriri vesainzi' uye 'vamiriri vesainzi'

Mufananidzo na Connie de Vries onUnsplash

Disclaimer
Ruzivo, maonero uye kurudziro zvinoratidzwa mumablog edu evaenzi ndeaya emunhu anobatsira, uye hazvireve hazvo hunhu uye zvinotendwa neInternational Science Council.

Gara uchiziva nezvetsamba dzedu dzenhau