Ichi chikamu chakatanga kuoneka mukati Nhau dzeArete.
Sezvo hurumende dzichideredza bhajeti rekutsvaga ruzivo uye hukama hwenyika dzakawanda huchiva hwekutengeserana, hukama huripo pakati pesainzi nekuita sarudzo dzezvematongerwo enyika huri kupinda muchikamu chisina kusimba.
Njodzi yacho, zvichienderana ne Sir Peter Gluckman, purezidhendi weInternational Science Council, hazvirevi kuti sainzi pachayo yarasikirwa nekuvimbika. Inyaya yekuti tsika dzesainzi nekugadzira mitemo zvinoshanda nepfungwa dzakasiyana - uye kuti masayendisiti anga asingade kuongorora kusasimba kuri mukati mehurongwa hwavo.
"Sainzi haimbogadziri mutemo," Gluckman akadaro mubvunzurudzo yakakura ne Mumiriri weSainzi podcast. "Sainzi inopa ruzivo nezvemutemo. Kugadzira mutemo kusarudza pakati pesarudzo dzakasiyana, kusanganisira sarudzo yekusaita chinhu, izvo zvinokanganisa vanhu vakasiyana nenzira dzakasiyana. Ehe, sainzi inopa, kazhinji, ruzivo rwekutanga pamusoro pesarudzo dzinoitwa. Asi unofanira kufunga nezvemutengo, kukanganisa, maonero everuzhinji, zvine chekuita netsika uye magariro evanhu, kufunga nezve diplomacy. Zvese izvozvo zvinouya musarudzo dzinoitwa."
Musiyano iwoyo, anodaro, uchiri kusanzwisiswa zvakanyanya, kunyanya panguva dzematambudziko.
Dare reSainzi reNyika Dzepasi Pose isangano risiri rehurumende rakaumbwa muna 2018 kuburikidza nekubatanidzwa kweDare reSainzi reNyika Dzepasi Pose neDare reSainzi reNyika Dzepasi Pose. Riri muParis, rinoshanda senzwi resainzi pasi rose, richiunganidza masangano esainzi epasi rose anosvika 270, masangano, uye zvikoro zvesainzi zvenyika kana zvedunhu kuti zvifambise mberi sainzi sechinhu chakanaka cheveruzhinji pasi rose.
Munguva yedenda reCOVID-19, nyika dzaiwanzoshandisa humbowo hwakafanana hwezvirwere asi dzakashandisa mitemo yakasiyana zvikuru, kubva panguva yekuvharirwa kwezvikoro kusvika pakuvharwa kwezvikoro kusvika kumitemo yekubaiwa majekiseni. Kuna Gluckman, kusiyana ikoko hakuna kuratidza kukundikana kwesainzi asi chokwadi chekuti humbowo ichikamu chimwe chete chekutonga kwezvematongerwo enyika.
“Kana hurumende dzichida mazano esainzi, sainzi haimbofi yakakwana,” akadaro. “Hatisi nyanzvi, sevasayendisiti, pakubvuma kusava nechokwadi kwezvatinoziva. Pane mukaha wekufungidzira pakati pezvinoziva sainzi nezvainogumisa. Basa redu nderekuva vakatendeseka pane zvatinoziva, zvatisingazive, uye kusava nechokwadi. Asi ndezvevagadziri vemitemo, kwete vesainzi, kuti vaongorore zvimwe zvinhu.”
Mukuona kwake, imwe yepfungwa dzisiri dzechokwadi dzinogara dziripo ndeyekuti vakuru vakasarudzwa havagone kugadzirisa kusava nechokwadi.
"Ini ndinofunga kuti masayendisiti anofunga kuti nekuti vanoziva kuti A inokonzera B, hurumende dzinofanira kuita chimwe chinhu," akadaro. "Hazvina kudaro. Vezvematongerwo enyika vanogadzirisa kusava nechokwadi nguva dzese. Vanobata kusava nechokwadi nguva dzese pavanotarisana nesarudzo."
Anoti kuvimbana hakubvi pakuvimbisa chivimbo asi pakubvuma miganhu.
"Mhosva yakaipisisa yatinogona kuita mumazano esainzi ndeyekutaura chokwadi chisipo," akadaro. "Kutendeseka kunoita kuti tivimbe."
Gluckman apedza makore makumi maviri apfuura achishanda munzvimbo dzinobatanidza sainzi nehutongi. Akashanda semupi wezano mukuru wesainzi wekutanga muNew Zealand kubva muna 2009 kusvika 2018 uye iye zvino anotungamira International Science Council, iyo inosangana nemasangano esainzi munzvimbo dzakasiyana-siyana dziri kunze kwekutaurirana kwechibvumirano - izvo zvinowanzotsanangurwa seTrack-Two science diplomacy.
Asi anonyevera kuti kushushikana kuri mukupa mazano esainzi hakugoni kungokonzerwa nepfungwa dzevanhu kana zvematongerwo enyika. Bhizinesi resainzi pacharo, akadaro, rakagadzira masisitimu ekukurudzira anopa mubayiro wehuwandu nekuona pane kukosha.
"Kwave nesainzi yakawanda inogutsa," akadaro. "Kana ukatarisa huwandu hwemapepa esainzi asina kumbotaurwa, ayo anonyanya kubatsira kupa nharaunda yedzidzo mamwe mabhuku mumutambo wekuburitsa kana kuparara, unofanirwa kubvunza mibvunzo. Takavaka sisitimu yekukurudzira yakavakirwa pakuverenga mabhuku - mwero wezvinyorwa, zvinhu zvinokanganisa - uye zvakatungamira kumabasa asiri nguva dzose anosundira miganhu yeruzivo nenzira dzine musoro."
Panguva imwe chete, akadaro, tsvakiridzo yekutanga yekuongorora zvinhu inotsigirwa nemari uye inoitwa nemakambani akazvimirira kwete nemasangano ehurumende. Kuchinja ikoko kunogona kuderedza kujeka uye kuderedza mabasa ekudzidzisa nekudzidzisa ayo mayunivhesiti anowanzoita.
"Kunyanya kuMadokero ndiko kwatinoona kudzikira kwesainzi yepakutanga," akadaro. "Asi tinofanirawo kuzvitarisa. Dai sainzi yaibatsira zvechokwadi, pangadai pasina kushomeka kwehurumende dzinoda kuisa mari yakawanda mairi."
Kuzviongorora ikoko, akadaro, kunofanira kupfuura nzira dzekubhadhara mari kusvika kumibvunzo yetsika, misimboti uye tsika. Kugadzirwa kwesainzi ikozvino kwapararira zvakanyanya munzvimbo dzakasiyana-siyana, nekukura kukuru muAsia, Latin America nedzimwe nzvimbo dzeAfrica. Mitemo yekutonga yakagadzirwa muNorth America neEurope haichagoni kufungidzirwa kuti ndiyo inotsanangura bhizinesi repasi rose.
"Sainzi chiitiko chepasi rose," akadaro. "Izvi zvinoreva kuti tinofanira kuva nenheyo netsika dzinoratidza zvechokwadi bhizinesi repasi rose, kwete chikamu chimwe chete chebhizinesi repasi rose."
Pasinei nekumanikidzwa kuripo, Gluckman anoramba pfungwa yekuti kushandira pamwe kwesainzi kuri kuparara. Anotaura nezvekushanda pamwe chete munguva yeCold War pamusoro pekuderedza njodzi dzenyukireya nekutarisa zvakatipoteredza, uye kumasangano akaita seIntergovernmental Panel on Climate Change, sehumbowo hwekuti kushandira pamwe kwesainzi kunogona kuramba kuripo kunyangwe hukama hwezvematongerwo enyika husina kumira zvakanaka.
"Nyika inoda sainzi," akadaro. "Nyika iri nani zvikuru nekuda kwesainzi nezviito zvayo mumakore zana kana zana nemakumi mashanu apfuura. Izvozvo zvicharamba zvakadaro. Zvichave zvakasiyana. Hurongwa huchashanduka. Asi ndinoramba kutenda kuti sainzi haigone kubatsira kugadzira nyika iri nani."
Kwaari, njodzi huru ndeyekupfuudza ruzivo rwesainzi pachayo. Mumamiriro ezvematongerwo enyika umo mari yekutsvagisa inokwikwidzana, zvinotarisirwa neveruzhinji zvakakura, uye vagadziri vemitemo vanotarisana nekumanikidzwa kwehupfumi nekuchengetedzwa, kuti kugadzirisa patsva kunogona kukosha kupfuura kudzivirira masimba chete.
"Kana tikasiya mhinduro yekuzvikudza kana yekuzvikudza yekuti tinoziva zvekuita mune zvese zviitiko tobva tati, hezvino izvo sainzi inogona kukuudza, kuti ugone kufunga nezvezvimwe zvinhu, ipapo tichafambira mberi."
Mufananidzo: Koi Tū Centre for Informed Futures