Muna March 2026, Hilary Hanahoe, Secretary General we Research Data Alliance (RDA) uye CEO weRDA Foundation, vakakokwa kuti vataure pamusangano we AGU Kusangana kweSainzi yeNyika, Nzvimbo neZvakatipoteredza, yakaitirwa muBerlin, Germany. Inotevera ndiyo zvakanyorwa muhurukuro yake, yakabudiswa semupiro kuhurukuro yakakura pamusoro peramangwana rezvivakwa zveruzivo rwepasi rose uye kushanduka kwemasisitimu esainzi.
Tiri kuvaka ruzivo rwepasi rose here rwenyika yatinayo, kana kuti rwenyika yatiri kuedza kugadzira?
Nekuti pari zvino, muna 2026, tasvika padanho rekuchinja-chinja. Kwete mupfungwa isina kurongeka, yakashandiswa zvakanyanya yeshoko iroro, asi mupfungwa chaiyo yekuti sarudzo dzichaitwa mumakore mashoma anotevera dzichasarudza magadzirirwo eruzivo rwedu rwepasi rose rwemakumi maviri anotevera, makumi mashanu anotevera, kunyange zana rinotevera.
Humbowo huri kuungana. Mamiriro ekunze akaipisisa, kuparara kwezvipenyu zvakasiyana-siyana, kuchinja kwemakemikari emugungwa, kuchinja kwemamiriro epasi. Zviratidzo zviri kuuya nekukurumidza kupfuura kugona kwedu kuzvitsanangura.
Funga nezvazvo sekuedza kuverenga bhuku mumwe munhu achibvisa mapeji. Masayendisiti ari kudzidza nezvekucheneswa kwemakorari muIndo-Pacific, nyanzvi dzemvura dziri kutevera nzvimbo yechando muHindu Kush, nyanzvi dzezvekuchengetedza masango dziri kugadzira mapu ekuparadzwa kwemasango muCongo Basin. Vari kugadzira humbowo husingatsivike. Asi zvakawanda zvacho zviripo mumafomu asingakwanise kutaura, pamaseva anoenderana nechikamu chinotevera cherubatsiro, mumasangano asati akumbirwa kuti azvifunge sevarindi venhaka yakagovaniswa. Hatisi panjodzi yekurasikirwa nedata chete. Tiri panjodzi yekurasikirwa nekukwanisa kubvunza - nekupindura - mibvunzo iyo zvizvarwa zveramangwana zvichanyanya kuda uye zvinoda kupindurwa.
Asi data ratinoda kuti tinzwisise zviratidzo izvozvo — data repasi nerezvakatipoteredza rinounganidzwa nemutengo mukuru, kazhinji munzvimbo dziri kure uye dzisingatsiviwe — rakapwanyika, rakavharika, uye muzviitiko zvakawanda riri panjodzi yekurasikirwa zvachose.
Panguva imwe chete, nharaunda pasi rose - vanhu veko, vaongorori vari munyika dzine mari shoma nepakati, masangano anoshanda kunze kwemiganhu yenyika - vari kutaura nemazvo kuti kutonga kwedata kunofanirwa kuratidza chokwadi chavo, kodzero dzavo, uye masisitimu avo eruzivo. Izvi hazvisi dambudziko. Kugadzirisa kunodiwa. Uye mukana wakanaka kana tichida kuvaka zvivakwa zvinobatanidza vanhu vese.
Saka iyi ndiyo nguva yatiri. Nzvimbo yekuchinja-chinja, munzira dzese.
Brewster Kahle, nyanzvi yekuchengetedzwa kwedhijitari uyo akatanga Internet Archive, akataura kuti mukana wekuwana ruzivo rwese unogoneka uye unokosha. Ndinotenda kuti ane chokwadi. Asi mukana wekuwana ruzivo rwese unoenderana nemamiriro ezvinhu akambovapo: ruzivo runofanira kuramba ruripo. Uye runofanira kuvapo muchimiro icho mumwe munhu, chero kupi, chero mumamiriro ezvinhu, anogona kuwana, kududzira, uye kushandisa.
Pari zvino, tine dambudziko remaumbirwo enyaya. Pasinei nekuedza kwedu kwese, masisitimu ekutarisira data haagarogadzirwa nepfungwa iyi. Kuedza kwenyika dzese kuri kuwedzera - nekuzvipira kwechokwadi uye hunyanzvi hwechokwadi - asi havasati vataurirana nenzira dzavanofanira kutaura nadzo. Nharaunda dziri kushanda pakutonga kwedata kubva kumativi akasiyana-siyana. Zvirongwa zvakaita seWorldFAIR neWorldFAIR+ zviri kugadzira hurongwa hwekudyidzana kwenzvimbo dzakasiyana (inozivikanwawo seCDIF). Zvivakwa zvemunzvimbo zviri kukura. Asi tambo dzinobatanidza dzichiri kushaikwa.
Nyanzvi yesainzi Sabina Leonelli yakaona kuti data haritauri roga. Rinoda mamiriro ezvinhu, kurongwa, uye kuenderera mberi kuti rirambe riine zvarinoreva. Dataseti isina hutongi haisi ruzivo - ruzha rwakapfekwa neuchapupu. Uye ruzha, pahukuru, runogona kutsausa zvine simba sekunyarara.
Kugona kushandura data hakusi dambudziko rekuchengetedza data. Pakutanga harisi dambudziko rehunyanzvi. Idambudziko rekubatana uye matambudziko ekubatana, pasi rose, anoda zvinhu zvitatu kuti zvigadziriswe panguva imwe chete.
Funga nezvegrid yemagetsi. Hapana chiteshi chimwe chete chemagetsi chinogona kuchengetedza kondinendi ichivheneka. Chinoita kuti grid ishande hakusi kugona kugadzira chero nguva: asi kubatana kwayo. Mitemo izvo zvinobvumira magetsi anobva kunzvimbo dzakasiyana kuti abatanidzwe. utungamiriri zvibvumirano zvinosarudza kuti ndiani ane mhosva kana chimwe chinhu chakundikana. kubatikana kuti mwenje irambe yakabatidzwa, zvisinei nekuti ndiani muridzi wechiteshi chipi.
Zvivakwa zvedata rekutsvaga hazvina kusiyana. Uye sezvazvakaita negrid, nzira yekukundikana ine njodzi zvikuru haisi kudonha kukuru. Kuora kunonoka, kwakanyarara. Data rinova risingawanikwe, mwero unosiyana, nharaunda dzinorega kushanda pamwe chete nekuti mutengo wekubatanidza wakakwira zvakanyanya. Kusimba hakusi chinhu chaunowedzera pakupedzisira. Ihunhu hwehurongwa hwese, kana kuti hachisi chinhu.
Zvinhu zvitatu zvatinofanira kugadzirisa panguva imwe chete ndeizvi:
Chekutanga: kushanda pamwe chete kwedata — mitemo nehurongwa hwakajairika hunobvumira data kubva kunzvimbo dzakasiyana, zvidzidzo, uye masisitimu kunzwisiswa nekushandiswa pamwe chete. Pasina izvi, tinovaka ma silos akakura.
Chepiri: kushandira pamwe kwezvivakwa — kuda kwemasangano, mapuratifomu, nharaunda uye zvirongwa zvenyika kuti zvishande sezvikamu zvevagari vese kwete sevanokwikwidza. Mhinduro yacho haisi imwe puratifomu itsva. Ibasa rakaoma, risina mukurumbira rekubatanidza zviripo.
Uye chechitatu: kuenderana kwehutongi — hurongwa hunogona kugamuchira hutongi hwedata hwemuno, maonero eLMIC, kuomarara kwenzvimbo dzakasiyana, uye tsika dzenharaunda dziri kuchinja, pasina kuaita kuti ave muenzaniso mumwe chete wakagadzirwa kune imwe nzvimbo.
Izvi zvitatu hazvienderane. Zvinoitwa panguva imwe chete. Dhonza chero shinda imwe chete pasina dzimwe uye sisitimu haizobati.
Mashoko akanaka ndeekuti zvivakwa zviripo. Nharaunda dzemabasa dziripo. Magadzirirwo - misimboti yeFAIR, misimboti yeCARE, misimboti yeTRUST, Global Open Research Commons, CDIF, nhungamiro dzekutonga data remuno, nezvimwe zvakawanda - izvi hazvisi zvekufungidzira. Zviripo, uye zvakagadzirira kubatanidzwa.
Zvinodiwa kwatiri panguva ino hazvisi zvekugadzira zvinhu zvitsva. Hazvisi zvekuwiriranisa zvinhu. Hazvisi zvinhu zvitsva zvinopenya - asi chiito chekugadzira zvinhu nemaune, chekugadzirisa zvatakavaka, kuwana mutauro wakafanana pakati pezvirongwa, uye kuita kuzvipira kwakafanana kune kubatana kwepasi rose kusingatsamiri kune chero mupi wemari mumwe chete, chero sangano rimwe chete, kana chero nguva yezvematongerwo enyika kuti irarame.
Pane chimwe chinhu chakakodzera pakuita hurukuro iyi muBerlin. Iri iguta rinoziva zvinoitika kana masvingo akavakwa pakati pevanhu, pakati penharaunda, pakati pehurongwa hweruzivo nehutongi. Uye rinoziva zvinogoneka kana masvingo iwayo adonha. Kwete zororo chete, asi zvakazarurwa. Kungoerekana kwawanikwa kuti zvaive kune rimwe divi kwaisava kutyisidzira, asi chinhu chekushandisa. Kwete chipingamupinyi, asi mubatsiri.
Madziro atiri kutaura nezvawo nhasi haaonekwe zvakanyanya. Madziro ane mwero usingawirirane, emari inotorwa kubva kune vamwe, ehurongwa hwekutonga husina kumbobvira hwagadzirwa kuti hutaurirane. Asi ari echokwadiwo. Uye anofanirwa kuputswawo.
Makore masere apfuura, anenge zuva iroro, muguta iri chairo, ndakavhura musangano weResearch Data Alliance wepasi rose wevanhu vakaungana uye ndakafananidza nharaunda nevaimbi — vanhu vane hunyanzvi, ruzivo uye ruzivo runoshamisa. Vanhu vanoridza vari vega chipo kana vachitamba vari vega. Asi vaunganidze pamwe chete muboka, muchikwata cheorchestra, uye une mimwe yemimhanzi yakanaka uye ine simba pasi rose.
Kufanana navo, mumwe nemumwe wenyu ari pano mukamuri rino, online, kana kunyange avo vasingakwanise kuuya vhiki rino, mumwe nemumwe wenyu muimbi chaiye. Mese makagadzira mimhanzi yenyu, makaridza makonzati enyu, uye ikozvino mava pano kuti muve chikamu cheorchestra itsva - mubatanidzwa wevanoda. The Data Resilience Orchestra
Uri pano nekuti unotungamira masangano, unoumba marongero, unoisa mari zvakananga, unovaka nekugadzirisa zvivakwa, unotarisira nzvimbo dzekuchengetera zvinhu, kana kushanda semasayendisiti edata nenyanzvi dzedata. Nharaunda yehunyanzvi iri kuita basa rayo - mapoka anoshanda, zviyero, marongero. Chatinoda nekukurumidza kuda kwezvematongerwo enyika nemasangano uye shungu dzekuita zvinhu padanho rakakura.
Saka, mupfungwa dzangu, tinoda zvinhu zvitatu:
Chekutanga: kuzvipira kwakabatana kushandisa zvirongwa zviripo pane kuzvitevedzera. Kurongeka ndicho chinhu chakaoma kuwana mari, uye chinonyanya kukosha. Patinotevedzera simba, hatisi kungoparadza zviwanikwa chete. Tiri kutumira chiratidzo kuchizvarwa chinotevera chemasayendisiti edata nevagadziri vezvivakwa kuti nharaunda iyi haigone kuzvibvisa yega. Tinogona kuita zviri nani.
Chechipiri: kuziva kuti kuenderana kwehutongi kwakakosha sekushanda pamwe chete kwehunyanzvi. Hutongi hwedata mumhando dzaro dzese hahusi chipingamupinyi kune zvivakwa zvepasi rose. Ndiwo mamiriro ekuti zviri pamutemo. Zvivakwa zvisingabatanidzi nharaunda dzine ruzivo rwadzinoti dzine, hazvisi zvivakwa kana kuti zvinhu zvakajairika. Muunganidzwa. Musiyano wacho unokosha zvikuru.
Chechitatu: hurukuro yechokwadi pamusoro pekuchengetedza zvinhu. Haasi ese mapurojekiti achararama. Haasi ese mapuratifomu anofanira kuramba aripo. Mubvunzo ndewekuti ndeapi zvinhu zvakakosha zvekuti zvinoda mari yenguva refu, yakagadzikana, uye yakarongeka? Tingava sei nechokwadi chekuti mari iyoyo haizoperi nebhajeti rinotevera?
Internet Archive yagara kwemakore makumi matatu ichitevedzera maonero, kusindimara, uye kuramba kubata kuchengetedza kwenguva refu sedambudziko remumwe munhu. Tinoda kusindimara kwakadaro, pamwero wesangano, uye kutsigirwa nechido chezvematongerwo enyika chakabatana.
Poindi yekuchinja inzwi ndiyo ikozvino.
Nharaunda yevatsvagiri yagadzirira. Zvivakwa zvagadzirira. Mubvunzo - mubvunzo chete wasara - ndewekuti masangano nevatungamiriri vari mumakamuri akaita seano vakagadzirira here kuita zvinoenderana nechinangwa chiri kudiwa panguva ino.
Saka ndinobvunza zvakare kuti: Tiri kuvaka ruzivo rwepasi rose here rwepasi rose rwatinarwo, kana kuti rwepasi rose ratiri kuedza kugadzira?
Mufananidzo ne Research Data Alliance
Disclaimer
Ruzivo, mafungiro uye mazano anowanikwa mumablog edu evashanyi ndeevanhu vakapawo pfungwa dzavo uye hazvirevi hazvo kuti zvinoratidzwa netsika nezvitendero zveInternational Science Council.