Author:
Sainzi yemazuva ano inzira yeruzivo inoshanda kuburikidza nemasangano enyika neakawanda, veruzhinji nevemakambani akazvimirira uye nzira dzakasiyana-siyana dzinoshandura kutsvagisa kuita chiito—kuburikidza nekuvandudza, mutemo uye kuparadzira ruzivo. Asi sainzi yemazuva ano nemasangano ayo zviri kuchinja pasi pesimba rekunze rakawanda, mhedzisiro yetekinoroji itsva uye boka revanhu vari kuwedzera kusiyanisa. Nzvimbo yenzvimbo inokwevera sainzi iri kuenda kumaodzanyemba nekumabvazuva, ine zvazvinoreva pakushanda kwesainzi kusimudzira zvakanaka zveveruzhinji. Basa rebazi rezvemakambani akazvimirira uye nzira yavo iri kuwedzera kuzvitonga mukufambira mberi kwetekinoroji iri kuita kuti pave nemhedzisiro yakakura. Kusawirirana kwenzvimbo dziri kudzikamisa nzvimbo dzakachengeteka dzekushandira pamwe kwenyika, zvichidzikisira mikana yechizvarwa chinotevera chemasayendisiti. Asi nepo sainzi iri kukanganiswa uye pamwe ichiumbwa nepesvedzero dzekunze, zvakakosha kuti sainzi isapindure isina kungoita asi inotarisawo payo pachayo kuti chii chingatora kuchengetedza basa rakakosha resainzi sechipo cheveruzhinji pasi rose munyika yakaoma uye inochinja.
Nguva yekuwedzera kwetariro yepasi rose mushure mekuputsika kweSoviet Union muna 1991 yakaona nguva yekuwedzera kwekudyidzana kwenyika, kubatana kweNorth-South uye kufambira mberi kwetekinoroji kwakasimudzira nharaunda yeruzivo yakanaka, kunyange isina kuenzana. Kune sainzi izvi zvinogona kusvika pakakwirira muna 2015 nekusainwa kweParis Accord pamusoro pekushanduka kwemamiriro ekunze, kutanga kweSustainable Development Goals (SDGs) uye chibvumirano chenyika dzakawanda cheSendai Framework for Disaster Risk Reduction. Kubva ipapo, rusununguko rwerusununguko rwakatarisana nekupatsanurana, kusamira zvakanaka kwehupfumi, kusaziva zvisirizvo, kunetseka kwevatorwa uye kusangana nekusawirirana kwezvematongerwo enyika sezvo nharaunda yehurongwa hwenyika dzakawanda yabuda. Bhuku remitambo re geostrategic rinowedzera kusimbisa matekinoroji ari kubuda, manzwiro erudzi uye hukama hwekutengeserana, pane hwehurongwa, hwenyika. Izvi zvakaderedza zvisungo zvemitemo, zviri kutsanangura patsva kugona kwemasangano epasi rose uye zvinonetsa diplomacy yesainzi uye kuzvipira kufambira mberi panyaya dzinotarisana nepasi rose. Kusawirirana kwemiganhu pakati pesainzi, hunyanzvi, hupfumi uye simba re geostrategic kwakawedzera kusawirirana pakati pekuvhurika nekuchengetedzeka. Kumanikidzwa kwehupfumi pahutongi hwerusununguko kuri kutyisidzira mari inodyarwa kwenguva refu musainzi, zvichiendesa zviwanikwa kune purofiti yenguva pfupi uye kunetseka nezvekuchengetedza, kazhinji nekusawirirana kushoma kweveruzhinji.
Hukama huripo pakati pesainzi nenzanga hwakakanganiswa nekuchinja kweruzivo uye nekuchinja kwemamiriro ekunze munharaunda dzerusununguko. Sezvo sainzi ichitarisana nenyaya dzinokanganisa zvido netsika dzakadai sekushanduka kwemamiriro ekunze uye matekinoroji ekudzivirira, sainzi yave chinhu chinonyanya kukosheswa nebato rezvematongerwo enyika. Izvi zvinogona kutungamira mukugamuchirwa kwesainzi kana kurambwa kwayo uye kuti sainzi nemasayendisiti vashorwe nezvematongerwo enyika. Asi pasinei neizvi sainzi ichiri kuvimbwa zvakanyanya nevakawanda munharaunda.
Zvakakosha kuti kugadzirwa nekutaurirana kweruzivo kunoshandurwa netekinoroji uye kunyanya huchenjeri hwekugadzira (AI). AI iri kuumba patsva zvinogoneka mune zvesainzi, kuti ndiani anoita tsvakurudzo uye kuti kugona kunotsanangurwa sei uye kupihwa mibairo. AlphaFold inoratidza kuti kubudirira kumwe chete kunogona sei kugadzirisa munda nekukurumidza. AI ikozvino iri kuchinja zvese zviri mucheni yesainzi kubva pakugoverwa kwemari kusvika pakuwana ruzivo kusvika pakushandisa mishumo. Sezvo AI ne big data analytics zvichiva chinhu chikuru, mitemo yekutonga kwekutarisira nekugovana data inofanira kuchinja, zvichireva kuti kushandiswa kwese kwese uye kushanda pamwe chete kwenyika dzese.
Asi maitiro emasangano esainzi pachawo anogonawo kukanganisa kuvimbana. Masangano esainzi yeruzhinji nenharaunda yesainzi pachawo achiri kukanganiswa zvikuru nezvinokurudzira zvinoburitswa zvine chekuita nekuburitswa kwemashoko kwete nechinangwa chesainzi mukusimudzira ruzivo nekupa rubatsiro munharaunda. Izvi zvinokurudzira zvinogona kutungamira mukuwedzeredza kwesainzi nemasangano avo muzvichemo zvinogona kukanganisa. AI yakatungamira mukuwanda kwemapepa anofungirwa uye maitiro anonetsa anoratidzwa munharaunda yesainzi. Mamodheru emari ekuburitswa kwesainzi uye kukura nekukurumidza kwenharaunda yesainzi ine makwikwi makuru zvakatungamira kumafekitori emapepa, majenari anoparadza, kushandiswa zvisina kunaka kwezvinyorwa zvekare uye nyaya dziri kuwedzera dzekuberekazve. Ongororo yetsika yevezera haigone kugadzirisa. Kana zvinyorwa zvesainzi zvikakanganiswa, ndizvo zvinoitawo kuvimba nesainzi.
Kukurumidza kukura kwetekinoroji yesainzi uye kunyanya mapuratifomu eAI ari kuitika zvakanyanya mubazi rezvemagariro evanhu nenzira isina kumanikidzwa kupfuura kugadzikana kwevanhu uye nemusanganiswa wemigumisiro yakaipa neyakanaka. Zvichienderana nekuti kukurumidza kwetekinoroji uku kunochinja sei, zvinogona kukanganisa maonero anoita nzanga bhizinesi resainzi. Izvi kupfuura matekinoroji ekare akadai sekuchinja majini zvinogona kuyedza chibvumirano chenharaunda pakati pesainzi nenzanga.
Masisitimu esainzi agara achiumbwa nezvematongerwo enyika uye zvemagariro evanhu uye nerutsigiro—ingava yezvematongerwo enyika, yerupo, kana yemakambani. Sezvo mamiriro ehupfumi uye enzvimbo achichinja, mari yeruzhinji musainzi inofanirwa kuchinjika kune zvese zvinofarirwa nevatengi pamwe nezvinhu zvitsva zvinokosheswa uye matekinoroji, zvichichinja kuti ndiani anoronga hurongwa uye kuti tsvakiridzo inoitwa sei uye inoshandiswa sei. Izvi zvine zvazvinorevawo pakuita kuti sainzi yeruzhinji uye kunyanya masangano ayo makuru atarisire mabasa avo.
Munyika dzakabudirira, mitemo yesainzi iri kuwedzera kutarisisa uye kutungamira. Kunyange zvazvo sainzi yepakati pezana remakore rechi20 yairatidza kuchengetedzeka, kudzivirira uye kufunga nezvehupfumi, kwaivewo nekusimbiswa kuri kukura kwezvinangwa zvenharaunda, kusanganisira kutarisira nharaunda nemagariro evanhu. Asi tichitarisana nematambudziko ehupfumi nemagariro, mitemo munyika idzi iri panjodzi yekudzokera shure kuzvinangwa zvehupfumi nekuchengetedza. Izvi zviri kutokanganisa tsika dzekushandira pamwe kwesainzi yepasi rose.
Sainzi yeruzhinji inofanira kupa ruzivo runoshanda, asi masangano aripo uye masangano emari anowanzo kundikana kugadzira sarudzo kana marongero ekugadzirisa matambudziko anotarisana nenyika dzepasi rose. Maitiro ezvematongerwo enyika anoreva kuti mutemo weruzhinji wakanyanya kutarisa pane zvenguva pfupi nepo sainzi nesainzi yakawanda yekuchengetedza zvinhu ichida kufunga kwenguva refu. Zvinangwa zveSustainable Development (SDGs) zvakafungwa munguva ine tariro asi zvaive zvinhu zvakaoma uye zvinovhiringidza zvisingadzivisike. Hazvitsananguri zvakajeka kuti zvingagadziriswa sei dambudziko guru rekuenzanisa zviito zvinodiwa kuti vanhu neveruzhinji vawedzere kugara zvakanaka pamwe chete nechokwadi chekuti kutorwa kwezviwanikwa kunofanira kuderedzwa uye kutarisirwa.
Kushaikwa kwekufambira mberi panyaya dzepasi rose kwakonzera kukurudzirwa kwemamodheru esainzi anosanganisira vanhu vose—akadai senzira dzekudyidzana nedzimwe nyika uye dzekugadzira pamwe chete—anounganidza vanhu vanobva kunze kwenharaunda dzesainzi dzechinyakare. Kuongorora kwakawanda kwevezera hakusi chinhu chesainzi, asi kunogona kuva chinhu chakakosha pakuchengetedza chibvumirano chayo chemagariro evanhu. Zvinokurudzira uye maumbirwo ari mukati memasangano esainzi uye nzira dzekubatsira dzinoramba dzakanangana nemamodheru echinyakare, anotungamirwa nemhinduro dzakamanikana, zvichideredza shanduko. Kudiwa kwekuziva kuti nzanga inotarisira kuti sainzi ive mukati mayo, kwete kuparadzaniswa nayo ndicho chinhu chakakosha.
Masangano esainzi anofanirwa kushanda pamwe chete neveruzhinji nevanopa rubatsiro, mayunivhesiti nezvikoro kuti vagadzirise nyaya dziri mukati mesangano resainzi dzinokanganisa chibvumirano chesainzi munharaunda. Sangano resainzi rave richizvitonga kupfuura zviratidzo zvisingadzivisike uye zvakakodzera kubva kuvatsigiri varo asi pane njodzi yekuti kumanikidzwa kwevanhu nevezvematongerwo enyika kunotsvaga kukanganisa kuzvitonga ikoko. Asi zvinokurudzira zviri muhurongwa hwesainzi zvinotarisa maitiro netsika nenzira dzinogona kukanganisa kuvimbana, kukanganisa kushandira pamwe, kusaremekedza hukama hwepasi rose uye kuderedza chivimbo mune rekodhi yesainzi zvese zvinofanirwa kugadziriswa. Kudyidzana pakati pesainzi dzechisikigo nedzemagariro evanhu hakusati kwagadziriswa uye pakati penharaunda dzesainzi dzeveruzhinji nedzepachivande kunoda kutariswa.
Kuwanikwa kwedata uye manejimendi kuri kukura nekukurumidza kuva nyaya huru yekushandira pamwe kwesainzi. Matekinoroji makuru ane maonero akasiyana ezvematongerwo enyika uye anoshanda nezvedata. Asi pane chikonzero chekukurumidzira kusimbisa kutonga kwedata uye kuona kuti dziviriro yekuchengetedzwa kweruzivo uye rezenisi yemagariro evanhu yeAI nedata guru mukutsvagisa uye zvechokwadi zvakanyanya. Kusawirirana kuripo pakati pesimba redata nekushandiswa pachena kunogona kugadziriswa asi chikonzero chekukurumidzira chekutsvaga nzira yekugadzirisa matekinoroji edhijitari, biophysical uye sainzi yehupenyu anogona kuva nemigumisiro yakakura chinoramba chiripo uye idambudziko kana sainzi nediplomacy zvichifanira kusangana.
Sainzi yemazuva ano ndiyo iri pedyo zvikuru nemutauro wepasi rose uye sainzi yakabatana zviri pamutemo kana zvisina kurongwa nediplomacy ine basa guru, kunyanya sezvatinofambira mberi pakudikanwa kwekutarisazve nzira dzedu dzekugadzirisa nyaya dzepasi rose, uko kufarira kwemakumi emakore apfuura kwakatsiviwa mune mamwe maguta makuru nekusava nechokwadi uye kurasikirwa nekutarisa. Asi kudyidzana pakati pesainzi nediplomacy kunofanirwa kuve kwakasimba pane kungofungidzira munzvimbo ine kutengeserana kwakanyanya.
Tinofanira kufunga patsva nezvekudzidziswa nekuongororwa kwemasayendisiti munguva ye tekinoroji. Zvinogoneka kuti kugona kwesimba rehunyanzvi kuchaganhurirwa nekuwana mukana wekuverenga nekuvaka tekinoroji zvichireva kuti mamwe marudzi esainzi anogona kusawanikwa zvakanyanya kuSouth yepasi rose kana nyika diki - tinoda nzira dzinoderedza njodzi iyo inogona kungotungamira kumhedzisiro isina kuenzana. Pane chikonzero chekuti masangano ave nechokwadi chekuti masayendisiti, ese ari maviri ezvemagariro evanhu neechisikigo, anodzidziswa munzvimbo dzakadai se: rezenisi yemagariro evanhu uye chibvumirano chesainzi, tsika, kudyidzana kwesainzi-mutemo, kudyidzana nedzimwe nzira dzeruzivo uye mukutaurirana kwesainzi.
Nhoroondo yevanhu inoratidza kuti ruzivo runosimudzira kugara zvakanaka kwevanhu kunyangwe paine migumisiro isingawanzoitiki yakanaka. Tsvagiridzo inoshandira zvinodiwa nevanhu kusanganisira kuchengetedzeka, kutarisira uye kukura kwehupfumi uye inobatsira mukusimudzira hupfumi. Asi inofanira kuramba yakavimbika kuburikidza nemaitiro ayo, kutaurirana pachena uye kuzvidavirira. Sainzi haifanirwe kungogara ichipindura kumanikidzwa kwekunze kana kuoma kwayo mukati. Pane basa riri kukura resainzi yekutaurirana, psychology yemagariro evanhu uye sainzi yekuziva mukubatsira kuzivisa kuti sainzi inochengetedza sei chimiro chayo chakavimbika. Bhizinesi resainzi rinofanira kufunga patsva maitiro aro ekuzvitonga, zvinokurudzira uye kushandira pamwe kuti rirambe richikwanisa kupa ruzivo rwakavimbika uye rwakakosha munharaunda.
Remangwana resainzi rinoenderana nekukwanisa kwayo kugadzirisa mamiriro ezvinhu ari kuchinja, kugamuchira mamodheru akakura ekugadzira ruzivo uye kugadzirisa zvinokurudzira nekutonga kuitira kuti sainzi irambe ichishandira vanhu sebhizinesi rakavimbika, rine simba uye rinowanikwa pasi rose.
Mufananidzo ne Mifananidzo yeGetty yeUnsplash+
Blog iyi yakabatanidzwa nekubatana pakati peInternational Science Council (ISC) neFrontiers Policy Labs, chikamu che 'Hutongi hutsva hwesainzi muzana remakore rechi21'' nhevedzano iyi inoshanda senzvimbo yekukurukurirana ine simba yehutungamiriri hwepfungwa pamusoro peramangwana rehutongi hwesainzi. Ichisiya zvidzidzo zvedzidzo zvakasimba, chirongwa ichi chinobatanidza manzwi anotungamira pasi rose kuti vape pfungwa dzakapinza, dzinomutsa asi dzakavakirwa pauchapupu uye dzinotarisa mberi. Mukuita izvi, inoda kubatsira pakutsanangura modhi yehutongi yakasimba, inosanganisira vose uye yakajeka yakagadzirira matambudziko emangwana.
Ona chinyorwa chekutanga pano.