Author:
Mamiriro emiganhu yesainzi yeruzhinji muhukama hwayo nezvematongerwo enyika, mutemo, mabhizinesi nemasangano everuzhinji ari kuchinja nekukurumidza. Sainzi pachayo iri kuchinja. Nyaya yesainzi haisi kungonzwisisa nekupindura kudzvinyiriro dzekunze dziri kukonzera kusagadzikana nekuchinja asi kufunga nekukurumidza nezvezvinhu zviri mumasangano ayo netsika zvinofanirwa kugadziriswa kana sainzi ichida kubudirira.
Dzimwe shanduko dzinogamuchirwa: kuwedzera kwekusiyana kwevanhu vari munharaunda yesainzi yepasi rose, kutsvagurudza kwakawanda kwemarudzi akasiyana-siyana, kutarisa zvakanyanya pamhedzisiro yenharaunda. Asi zvinhu zve geostrategic, zvematongerwo enyika uye zvehupfumi zviri kutyisidzira kugona kwesainzi kubatsira mukugara zvakanaka kwepasi rose. Kufambira mberi kwetekinoroji kuri kuchinja nekukurumidza hunhu hwesainzi nemamiriro ayo inoshanda. Kuenzana pakati pesainzi yeruzhinji neyepachivande kuri kuchinja - asi musiyano mukuru wetsika uchiripo pakati pezvikamu zviviri izvi.
Kuwanda kwerusaruraganda rwevanhu uye kutarisisa kukuru kwezvematongerwo enyika pane zvenguva pfupi zviri kukanganisa mafungiro evanhu pamwe nesarudzo dzezvematongerwo enyika. Hurudzi hukuru huri kuratidzwa, nekuzvipira kusina simba kune mitemo yepasi rose uye izvi zvakakanganisa kushandira pamwe kwesainzi yepasi rose zvichikonzera kurasikirwa kwekutarisa pazvinhu zvepasi rose. Sezvo rusaruraganda rwevanhu rwuchiwana simba rakawanda, sainzi inopikiswa senzvimbo ine simba. Kuvimba nesainzi kwave kuri kwezvematongerwo enyika pasina kuvimba nechiratidzo chekuzivikanwa kwezvematongerwo enyika. Asi kana sainzi ikagamuchirwa kana kurambwa zvichienderana nemaonero ebato, masayendisiti ari panjodzi yekunzi ari kusundidzira zvinangwa zvematongerwo enyika. Kukwira kwesainzi semurwiri wezvematongerwo enyika kunogona kunge kusingadzivisiki uye kuchitodiwa panyaya dzehupenyu. Asi sainzi inotsigirwa neruzhinji inofanira kuona kuramba uri pamusoro pezvematongerwo enyika seimwe yezvinhu zvayo zvakakosha uye zvinogara kwenguva refu.
Kukurumidza kubuda kwetekinoroji dzakavakirwa pasainzi dziri kushandiswa nekukurumidza uko nzanga dzinoona zvakaoma kugadzirisa njodzi kunowedzera kusawirirana pakati pesainzi nenzanga. Panofanira kuva nekudzora kukuru mukumhanya-mhanya kwekugadzira matekinoroji akadai segirazi biology kusvika njodzi dzaongororwa uye mvumo yemagariro yawanikwa. Kufungisisa nezvetsika netekinoroji dzakadaro kunopfuura zvakanyanya kufunga izvo vaongorori vazhinji vesainzi yehupenyu vanoziva. Tinofanira kudzidza zviri nani kubva kumatambudziko ari kusangana nawo pari zvino mukuwedzera kwekushandiswa kwehungwaru hwekugadzira (AI).
Tekinoroji uye kunyanya AI zviri kuchinja zvakanyanya maitirwo esainzi, zvinogona kuitwa uye kuti ndiani ari kuzviita. Zvinogoneka kuti, mune ramangwana, simba repamusoro rekuverenga rinogona kusarudza kuti ndiani anogona kuita sainzi ipi uye izvi zvinogona kugadzira neocolonialism yetekinoroji. Matekinoroji aya achachinja mashandisirwo anoitwa masayendisiti uye kuti kugona kwesainzi kunotsanangurwa sei uye kupihwa mibairo sei.
Masayendisiti anotsigirwa neveruzhinji anofanira kudzivirira kudiwa kweruzivo rwakavhurika kubva pamatanho anogona kurwukanganisa, zvichikonzerwa nemiganhu yezvematongerwo enyika kana yezvehupfumi. Asi kunze kwechido chesainzi cheruzivo rwakavhurika - chinoda kururamiswa nguva dzose sezvo data repasi rose riri kutyisidzirwa - kune nyaya dzekukurumidzira dzekutarisira, kuvanzika, tsika, kuzvitonga kwedata uye rezenisi yemagariro evanhu. Izvi zvinopfuura nzvimbo dzechinyakare, dzakadai sekutsvagisa kwekiriniki, kusvika kunzvimbo dzisina kutarisisa nyaya dzakadaro zvakanyanya. Zvinoda sainzi kuti ive muhukama hunoshanda nehurumende, mabhizinesi nenzanga panyaya dzakadaro.
Pasinei netarisiro yekuti sainzi ichave hwaro hwakakosha hweSustainable Development Goals (SDGs), kufambira mberi kwave kushoma. Pamwe kurongeka kwesainzi yeruzhinji hakuna kugadzirwa zvakanaka kuti kubudise ruzivo runogona kuitwa. Kushandiswa kwakawanda kwenzira dzinotungamirwa nebasa uye dzinobatanidza nharaunda uye kubatanidzwa nemasangano evanhu nevanogadzira mitemo kunodiwa uye izvi zvingangoda kugadziridzwa patsva kwesangano tichifunga kuti tsika yesainzi yesangano inoramba yakagadzikana nenzira yakamanikana inotungamirirwa nemhinduro, inosimbiswa nezvinokurudzira zvinokurudzira kutsvagurudza kwega kwega.
Mumamiriro ezvinhu aya ari kuchinja, sainzi haigone kungogara isina chinhu: inofanira kubatsira kuumba ramangwana rayo kana sainzi ichizoramba ichibatsira veruzhinji.
Sainzi yemazuva ano yakavakirwa pakuzvidzora, asi izvi zviri kuramba zvichibvunzwa. Masayendisiti ega ndiwo anofanira kusarudza zvinhu zvinokosha pakutsvaga mari here? Ko kuongorora kwevezera ravo kunofanira kuwedzerwa kuti kusanganisire mushandisi wekupedzisira here? Masayendisiti anowanzo ramba kubatana kwakadaro kwakakura, asi zvinoita kuti sainzi ipomerwe mhosva yekusava nehanya nezvinhu zviri kuitika uye zvinodiwa.
Nyaya dzakawanda dzakaziviswa nezvedambudziko rekuti vanhu vanogona kuberekana. Zvikonzero zvacho zvakawanda: dhizaini isina kunaka yekuedza, zvidzidzo zvisina simba, nzira dzisina kurongeka uye kusiyana kwenzira dzekushandisa uye dzehupenyu. Zviitiko zvehutsotsi hwesainzi zvinokwezva kutariswa munhau, kunyanya kana zvikasabatwa zvakanaka nemasangano akakodzera. Zvese izvi zvinopa simba kune vanokakavara. Vesainzi vanofanirwa kutsvaga kubvisa zvinokurudzira zvinoderedza chivimbo mune sainzi. Masayendisiti ese anoda kudzidziswa mukugadzira tsvakurudzo uye tsika dzesainzi.
Pepa resainzi ndiyo nzira huru yekutaurirana. Kubuda kwemabhuku ekuverenga mabhuku muma1980 kwakakurudzira mafungiro eindasitiri munharaunda yesainzi ('kuburitsa kana kuparara') uye panguva imwe chete kwakakurudzira indasitiri yemabhuku esainzi ine purofiti yakakura. Izvi zvakakurudzira kubuda kwemajenari akawanda anodya nyama, mafekitori emapepa uye mapepa asina kunaka izvo zvakasvibisa ruzivo. Kufambira mberi munguva pfupi yapfuura muAI kwakakurudzira maitiro akawanda ekunyora mabhuku asina chokwadi uye huwandu hwekutumira hwakawedzera zvakanyanya. Majenari mazhinji ekuzvirumbidza akabuda, rimwe nerimwe richiburitsa mapepa mashoma kwazvo. Ongororo yevezera, iri pasi pekumanikidzwa kwakanyanya, ndiyo hwaro hwekusimbisa kwesainzi.
Kunyange zvazvo paine zvimwe zvinhu zviri mukushambadzira kwesainzi zvine chekuita nebhizinesi, tsika nemaitiro ari munharaunda yesainzi ndizvo zvinokonzeresa maitiro aya asina chokwadi uye zvinoisa sainzi panjodzi. Kunyepedzera kunobhadharwa kune zvibvumirano zvakaita se Dhora, asi 'chirwere chekuverenga mabhuku' chiri kuramba chichipararira. Kuchibvisa kwakaoma - zvinoda vadzidzi, masangano, vanopa mari uye vaburitsi vane mukurumbira kuti vashande pamwe chete kubvisa chirwere ichi. Pamwe majenari anofanira kupihwa chitupa nesangano resainzi vachibvunzana nevaburitsi kuti vaone kuti maitiro avo akasimba. Sangano resainzi nemasangano aro vanofanira kupa nyaya iyi kukosha kukuru. Kana kuvimba nesainzi kukarasikirwa, saka sainzi pachayo ichava panjodzi yekusavimbwazve.
Zviyero zvinotungamira tsika zhinji dzesainzi yedzidzo asi bibliometrics inonyanya kuve nechinangwa chenhema uye haigone kugadzirisa zviri mupfungwa dzevanhu: kugona kwekutsvaga uye mhedzisiro. Sezvo vanopa mari nehurumende vachitsvaga kusimbiswa kwekukosha kwemari yavanoshandisa mukutsvagisa, pane chikonzero chekuziva kuti kuburitswa uye mhedzisiro zvinhu zvakasiyana. Mhedzisiro inogona kutora makore kuti ibude uye haigone kuyerwa nekungoonekwa mujenari huru. Tsvagiridzo ine mhedzisiro chaiyo haingoburitsi chete zvinyorwa, inogadzirawo ruzivo runogona kuedzwa kana mhedzisiro inoyerwa kuburikidza nehunyanzvi uye kupindira. Hurukuro dziri kuitwa dzemhando itsva dzekuongorora tsvakurudzo dzinofanirwa kurumbidzwa, asi sainzi nemasangano ayo dzinofanira kuvhurika uye kuagamuchira. Izvi zvinoda kuti nharaunda yesainzi ibatane nevanopa mari nemasangano kuti vagadzire maonero eboka - chimwe chinhu chisati chaitwa - pamwe nekuti masangano esainzi pachawo anoda kurongeka kwakabatana.
Vamwe masayendisiti vanoita sevari nepfungwa yekuti 'vane kodzero dzakavharirwa' - vachiita mabasa ekutsvagisa angaonekwa seanoda kuti varambe vachishanda pane kuzadzisa chisungo chemari yeruzhinji iri kushandiswa. Izvi zvingave zvisina kururama asi imhaka yetsika dzedu nekukundikana kwedu kuzvidzora. Zvishandiso zvekutsvaga mari izvo pachazvo zvinotungamirirwa nemasayendisiti zvinofanirwa kutarisisa zvakanyanya zvikonzero zvinopihwa zvekutsvagisa. Ingave iri tsvakurudzo yakawanikwa kana kuti yekutsvaga kwapera, masayendisiti ese anofanira kukwanisa kutsanangura kuti nei ichifanira kubhadharwa nemari yeruzhinji.
Kuchengetedza bhizinesi rekutsvagisa reveruzhinji kunoda kugadzirisa kutaurirana kwesainzi, uko kunowanzova kwekuzvishandira, kwakazara nemazwi asinganzwisisike, kunozvidza, kana kuti kunoratidza kuwedzeredza. Kazhinji chokwadi chekusava nechokwadi chiri mune sainzi uye kuoma kwacho munzira kubva pakuwana ruzivo kusvika pakushandisa chinovanzwa: chokwadi chechokwadi chinoburitswa. Pane chikonzero chekuchinja mataurirwo anoitwa sainzi, asi zvinorehwa neizvi uye kuti ndiani anofanira kuva mutauriri zvinoda kufungwa zvakanyanya.
Sainzi haisiriyo yega nzira yeruzivo inoshandiswa nevanhu kana nzanga. Vazhinji vari musainzi havasati vanzwisisa zvizere maitiro ekushanda nedzimwe nzira dzeruzivo. Kudyidzana pakati pesainzi nenzanga kunofanira kuva chinhu chikuru mukudzidziswa kwesainzi. Nyaya chaidzo dzinonyanya kudiwa nesainzi ndedziya dzinokonzera kusawirirana munharaunda. Sainzi inofanira kugamuchira basa guru renzanga mukusarudza mashandisirwo esainzi. Nyaya dzemvumo yemagariro evanhu yematekinoroji mazhinji dzichava nzvimbo yekukurukurirana kukuru kwezvematongerwo enyika uye nzanga yesainzi inofanira kuitarisa zvakanyanya.
Masayendisiti nemasangano esainzi havafanirwe kuzviisa mujecha vachitarisira kudzokera ku'mazuva ekare akanaka'. Vanofanira kutanga vaziva mamiriro ezvinhu, kushushikana nemikana iri mberi uye kugadzirisa mamiriro ezvinhu matsva aya. Ndipo chete pachazoita sainzi basa rayo guru mukubatsira vanhu pasi rose, kugara zvakanaka munharaunda uye hutano hwepasi rose. Vaongorori vanotsigirwa nemari yehurumende vachafanira kutaura pachena kuti sainzi inoitwei uye nei, uye nei ichifanira kutsigirwa nemari nevateresi.
Vatungamiriri vesainzi nemasangano anovapa mvumo vanofanira kushanda zvakanaka nevanoita mitemo, kunyangwe munguva dzakaoma dzehupfumi, kuti vave nechokwadi chekuti sainzi inotsigira zvido zveveruzhinji, zvemagariro evanhu uye zvevanhu vose. Nharo yekutaura nezvemisangano yepasi rose ichabva pakuti nyika yega yega inyengetedzwe kuti zviri muzvido zvavo zvenyika kuita izvozvo. Kutsigira chete hakuzokwani; nharo dzakagadzirwa zvakanaka uye masangano anochinjika zvichadiwa.
Vatsigiri vesainzi, kungava hurumende kana masangano, vane kodzero yekusarudza zvinhu zvinokosheswa kana nzvimbo dzekutarisisa. Asi kupfuura izvozvo, kuzvidzora kwakabatsira sainzi yeruzhinji kwemakore makumi matanhatu apfuura. Sainzi yekutanga yakakosha kune ramangwana uye huwandu hwesainzi inoshandiswa hunotangira pakutarisira zviwanikwa zvemagariro evanhu nezvakatipoteredza zvinodzorerwa kusvika paruzivo runogona kushandiswa muhupfumi. Nharaunda yesainzi inofanirwa kuziva kuti Hurumende neveruzhinji ndivo vane chekuita nazvo. Panyaya dzemhando yepamusoro, simba uye zvinhu zvinokosheswa, sainzi inofanirwa kutaurirana neboka guru revanhu vane chekuita nazvo uye kukoshesa basa rekuongorora kwakawedzerwa kwevezera.
Sainzi yeruzhinji inofanira kutora matanho ekururamisa uye yobva yachengetedza mabasa ayo ekuzvidzora uye inofanira kuva yakabatana zvakanyanya mukuita izvozvo. Ichafanira kuramba ichichenesa chiito chayo pachayo: kubvisa maitiro asina kuvimbika, kubvisa mafashamo esainzi isina kunaka mumajenari asina kunaka, kutarisa pakutaurirana kwesainzi nenzira dzinoshanda, kufungazve nezvekuongorora kwevezera. Dare reSainzi reNyika Dzepasi Pose - iro riri sangano rinomiririra nharaunda yesainzi inoshanda uye zvikoro zvenyika - rinofanira kutarisa nyaya idzi, pamwe kugadzira maitiro ekutarisira zviri pamutemo uye kusimudzira nyaya yesainzi yeruzhinji zviri nani.
Masayendisiti mazhinji haana kudzidziswa kwepamutemo mutsika, uzivi hwesainzi, pakudyidzana kwesainzi nenzanga, pakubatana kwesainzi nemutemo. Nyaya dzakadai dzinofanira kuva dzakakosha mukudzidziswa kwemusayendisiti wese wepanyama, wezvemagariro evanhu kana wedata. Tinofanira kushanda nenharaunda dzedu, kutsanangura nzira dzesainzi uye kubvisa zvakavanzika tisingarerutsi. Kupatsanurwa kwesainzi yeruzhinji neyepachivande hakuchashandi uye mitemo yakajeka yekubatana inoda kugadzirwa.
Sainzi netekinoroji ndizvo zvichasarudza remangwana repasi rose nerenharaunda yega yega. Vesainzi vanogona uye vanofanira kuita zvakawanda kuti vagadzire remangwana ravo - pane kutsvaga kudzokera kune chimwe chiono chekare - kana sainzi ichizozadzisa chinangwa chayo chikuru chekushandira nharaunda zvakanaka.
Mufananidzo ne Bastien Nvs on Unsplash
Blog iyi yakaitwa pamwe chete neInternational Science Council (ISC) neFrontiers Policy Labs, uye chikamu chebhuku iri ndeche 'Hutongi hutsva hwesainzi muzana remakore rechi21'' nhevedzano iyi inoshanda senzvimbo yekukurukurirana ine simba yehutungamiriri hwepfungwa pamusoro peramangwana rehutongi hwesainzi. Ichisiya zvidzidzo zvedzidzo zvakasimba, chirongwa ichi chinobatanidza manzwi anotungamira pasi rose kuti vape pfungwa dzakapinza, dzinomutsa asi dzakavakirwa pauchapupu, uye dzinotarisa mberi. Mukuita izvi, inoda kubatsira pakutsanangura modhi yehutongi yakasimba, inosanganisira vose, uye yakajeka yakagadzirira matambudziko emangwana.
Ona chinyorwa chekutanga pano.