Disclaimer
Ruzivo, maonero uye kurudziro zvinoratidzwa mumablog edu evaenzi ndeaya emunhu anobatsira, uye hazvireve hazvo hunhu uye zvinotendwa neInternational Science Council.
Kubva ku European Organisation for Nuclear Research (CERN), yakagadzwa pakati pevaimbove vavengi makore asingasviki gumi pashure pokupera kweHondo Yenyika II, kusvika International Institute for Applied Systems Analysis (IIASA), yakasimudzirwa neUS neSoviet Union sechombo chekushandira pamwe mhiri kweIron Curtain panguva yeHondo Yemashoko, uye Synchrotron-chiedza cheKuedza Sainzi uye Zvishandiso muMiddle East (SESAME), zvakabatana zvichitsigirwa nenyika dzine hukama hwakakanganisika mudunhu, zvivakwa zvekutsvagisa zvepasirese zvakagara zvichishanda senzvimbo dzekuvhenekesa dzesainzi.
Zvivakwa zvekutsvagisa zvepasirese zvinounza pamwe chete vaongorori vepamusoro kubva pasirese, zvisinei nekutenda kwavo kana nyika. Ivo vanoonekwa zvakanyanya semidziyo yerunyararo nekuvimbana, nepo vachifambisira mberi zvakanaka, uye vanoshanda sekurudziro yezvingawanikwe kana vanhu vakashanda pamwechete vakananga kuchinangwa chimwe chete. Kunyange nanhasi, zvichipesana nemamiriro ese ezvematongerwo enyika, China, EU, India, Japan, Korea, Russia, neUS vachiri kuvaka pamwe chete. International Thermonuclear Experimental Reactor (ITER) muFrance - jigsaw hombe yepasi rose iyo yaisakwanisa kupedzwa pasina nyika dzese kuendesa zvidimbu zvavakavimbisa.
Kuseri kwekuratidzira uku kwekusimudzira runyararo kuburikidza nekushandira pamwe kwesainzi, zvisinei, kune humbowo huri kuwedzera hwekuti zvivakwa zvekutsvagisa zvepasi rese hazvina kudzivirirwa kune geopolitics - pane zvinopesana. Vazhinji vavo vanosangana ne centrifugal geopolitical mauto ari kuedza kuvabvarura, kusanganisira kuburikidza nekusungirwa kana kuzvidira zvirango, zvichikonzera kumiswa kana kumisa kushanda pamwe uye mune dzimwe nguva kushomeka kwemari. Vamwe vakatosvika pakurambidza vashandi vavo kushambadza nevamwe vekuRussia. Mapurojekiti makuru ekuvaka nevadyidzani veRussia senge Nzvimbo yeAntiproton uye Ion Tsvagiridzo (FAIR) kana European XFEL kutarisana nematambudziko akaomarara. Saizvozvowo, the Joint Institute for Nuclear Research (JINR) muDubna (Russia) yakatambura nhamo huru kubva mukurasikirwa navanoverengeka vavanodyidzana navo vokuMadokero.
Kunyange panogona kugara paine zvikonzero zvakanaka muchiitiko chega chega, zviitiko izvi zvinokanganisa kugona kwenzvimbo dzekutsvagisa dzepasi rese kuvaka mabhiriji uye kuchengetedza nzira dzekutaurirana dzakavhurika. Kunyangwe muenzaniso wakasarudzika wesainzi diplomacy, CERN, yakarasikirwa ne "kusava nemhosva" payakafunga kumisa kushanda pamwe nemasangano eRussia. Kuvimba kuri kutsiviwa nekusavimbana, kunyangwe pakati pemasainzi, uye matanho ekudzivirira ari kuitwa mubhodhi rose. Pamusoro pezvo, zvivakwa zvekutsvagisa zvepasirese zvinowanzova zvisungo zvezvisarudzo zvakakura zvezvematongerwo enyika, senge mavhiza anorambidza.
Zvisinei, mamiriro acho ezvinhu haasati ari ose akashata uye akaipa. Kufarira kutsva kwesainzi diplomacy pasi rose - inoratidzirwa nekuvandudzwa kwe European Framework yeScience Diplomacy uye UNESCO Global Ministerial Dialogue paScience Diplomacy - inopa mukana wakasarudzika wezvivakwa zvekutsvagisa zvepasi rese kuti vatambe zvavanogona. Pano, humwe hunhu hwekuseta kwavo hunouya kune mukana wavo: mazhinji acho anoumbwa nemutemo wepasirese uye zvibvumirano, uye hazvina kutwasanuka kubvisa mumwe wako kunyangwe iwe uchida. Izvi zvinovadzivirira kune imwe nhanho kubva kuhupenzi hwezvematongerwo enyika hwemazuva ano, nepo zviri pachena kusagadzirisa nyaya kana vadyidzani vasingaite zvinoenderana nezvisungo zvavo, kunyanya maererano nemari.
Sezvo classic note verbale pakati pehushumiri hwekunze huri kuramba huchitsiviwa nenhepfenyuro dzezvemagariro mumavara makuru, pane (zvakare) kucherechedzwa mumadhipatimendi kuti kubatana kwesainzi kuburikidza nekutsvagisa kwepasirese zvivakwa kunogona kubatsira kurerutsa geopolitical muteness uye kusanzwa, kuvashandura kuita midziyo yakakosha ye track 2 diplomacy. Hazvisi zvemasanga kuti yatove yekutanga EU zvirango pasuru yeRussia yakanyatso bvisa kubatana munyukireya fusion, chengetedzo yenyukireya uye chengetedzo, uye nzvimbo kubva pazvirango, nekudaro kuchengetedza mamwe mahwindo ekushandira pamwe akavhurika, kunyangwe iyi yaive sarudzo ine hunyanzvi pane sarudzo.
Saka chii chinofanirwa kuitwa nemasangano epasi rese ekutsvagisa mune yazvino geopolitical mamiriro?
Kutanga, ita izvo zvaunoita zvakanyanya: sainzi yakanakisa, inosanganisira uye kudzidzisa matarenda epamusoro aunogona kuwana kubva pasirese. Kunyangwe iyo geopolitics, hapagone kuve nekukanganisika pane izvo. Endererai mberi miganhu yesainzi, uye mukuita kudaro, kurudzira vanhu kutsvagurudzo inotungamirwa nechido. Ratidza zvinogona kuitwa nevanhu pakushanda pamwe chete, kugadzirisa matambudziko akafanana. Zvivako zvakawanda zvekutsvagisa zvepasirese zvinoburitsa zvinokatyamadza zvinoonekwa, zvinogona kushandiswa kufadza vanhu kusainzi. Ratidza kuti basa rako nderechimwe chinhu chakakura kupfuura zvematongerwo enyika. Dzidza kubata mwoyo yevanhu, uchiratidza kuti basa rako rinobatsira sei nzanga.
Chechipiri, usazviti uchaunza rugare panyika. Iwe haungadaro. Asi ita zviri mugwaro rako kuvaka kuvimba, kungave netsvakiridzo yaunoita kana nzira yaunozviita nayo. Rangarira kuti vanhu-kune-vanhu kuonana zvine basa, kwete chete pakati pemasayendisiti, asiwo pakati pevamiriri, uye tsvakiridzo dzepasirese zvivakwa zvine chinzvimbo chakasarudzika pakati pezviviri izvi. Zvivako zvakaita se Yakakura Hadron Collider kana Yakakura kwazvo Teresikopu vanogara vachigashira kushanyirwa kwevakuru vehurumende, mhuri yehumambo nevamwe vanoremekedzwa, vachishanda senzvimbo yekutora mafirimu e blockbuster mafirimu. Shandisa iyo mikana kuparadzira meseji pamusoro pezvinogona kuitwa nekudyidzana nedzimwe nyika musainzi uye kuti masangano epasi rese ekutsvagisa anobatsira sei pazviri.
Chechitatu, bvuma kuti kupindira kwezvematongerwo enyika hakugone kudziviswa uye kuve pragmatic pamusoro pazvo. Mushure mezvose, zvivakwa zvekutsvagisa zvinonyanya kubhadharwa nemari yevateresi. Iwe unozofanirwa kugadzirisa nyaya idzi, iwe uchida kana kusada, uye kunyepedzera nzou mukamuri isipo hazviite kuti iende. Parizvino, kukwikwidza uye kuchengetedzeka kwekutsvagisa ndiyo nhaurwa mutaundi, uye munhu wese achafanira kupa nepaanogona napo kugona kwake kuchengetedza kubatana kwenyika dzese kwakavhurika uye kwakachengeteka. Panguva imwecheteyo, edza kuveza nzvimbo dzinodiwa kuti mashiripiti esainzi diplomacy aitike.
Chechina, mbeu zvino zvirimwa zvenguva yemberi. Ungasaona zvibereko zvacho nokukurumidza, asi tose tinofanira kuchengeta tariro yenyika iri nani iri mhenyu.
Mufananidzo na Nadia G on Unsplash